
Dyma'r fersiwn gwreiddiol
a anfonwyd i gystadleuaeth y Fedal 31 Ionawr 1994
O'r harbwr gwag i'r cefnfor gwyn
I Sian a Lowri Angharad
(Diolch i Dafydd Tomos am osod yr hirnodau ar ben pob 'w' ac
'y' oedd eu hangen)
Pennod 1
Rywle yng nghanol cyfnos y ddinas mae'na ffôn yn canu mewn
stafell wag. Mae'r sŵn yn llifo fel atgof hyd y coridorau ac i fyny ac i
lawr y grisiau ond ni threiddia fawr i'r rhandai eraill heibio'u drysau trwm a'u
chwerthin teledu. Ond yn y stafell foel mae'r larwm yn diaspedain o wal i wal ac
yn atsain o'r ffenestri. Drwy'r canu ni syfl y streipen olau sy'n disgyn o'r
ffenest ac yn rhannu'r llawr yn ddwy ac yn rhannu'r waliau'n drioglau llwydion.
Yn y cysgod o dan y ffenest saif y teclyn swnllyd ar docyn o lyfrau ffôn. Ar y
rhain hefyd mae llyfryn cyferiadau â phensal yn ei gefn, rhuban carpiog yn
rhannu'r tudalennau. Fel arall mae'r llawr yn wag - heblaw ambell sgrwnsh o
bapur lapio yn y corneli. Draw drwy'r ffenest cyfyd boncyffion y fforest goncrid
fesul petryal o geunentydd y strydoedd islaw a'r ffrydiau o goch ac o wyn yn
llifo hyd-ddynt ar draws chwe lôn. Mae mwg gwyn yn powlio bob hyn a hyn o
gopaon yr adeiladau. A'r ffôn yn dal i ganu. Rhwng dau ganiad cyfyd cŵyn
seiren yn wan drwy'r gwydr atal sŵn. Ar bwy mae'r ffôn drwy'r cyfnos yn
galw'n ofer? Calon pwy sy'n ceisio cyrraedd lle nad oes glust a glyw? Mae rhywun
yn rhywle yn blino disgwyl ac mae'r canu yn nghlustiau'r rhandy'n peidio'n glec.
Sibrwd y seiren yn cael ei lyncu gan y nos. O'r diwedd gall y stafell ail-afael
yn ei thawelwch a dechrau llithro'n ôl dan yr haenau o llwch sydd eisoes fel
eira mân ar fawnog yn dechrau hel.
*
Does gen i fawr o reddf at dynnu llun ond nid un anodd mo
hwn. Y cwbwl dach chi angen ei weld ydi'r môr yn las a'r haul yn felyn. Gweld
porthladd hefyd, a llong ar hyd y cei a honno'n rhydlyd goch. Draw oddi wrthon
ni dacw rengoedd o flychau cludo nwyddau'n sgleinio yn yr haul. Y ddinas wedyn
yn gefndir a bryniau fel clustogau o'i chylch. Dyma'r cei rŵan, a thorf
ansicr yn lledu'n gylch o gysgod y llong. Mae'r milwyr yn cau ar eu hadwy, yn eu
dal fel cŵn yn gweithio diadell i gorlan, ac yn eu hel o'r haul sy'n bwrw
am eu pennau yn ôl i gysgod y llong a'r golau'n pylu ar eu dannedd. O'r cyrion
daw cyfarth a sŵn saethu. Oglau powdwr ar y gwynt. Lleisiau, sŵn
traed, gwasgu'n ôl am y bont, sodlau'n cicio'r coed. Saethu eto, yn nes, i'r
awyr hwyrach ond yn ddigon i rai redeg dros y bont i'r gorlan haearn ac i'r
praidd eu dilyn o dan eu pynnau i gynefin y tun rhydlyd. Dim ond ambell un, rhai
o blith y rheini ddaeth heb deulu, sy'n llwyddo i osgoi gwarchae'r bugeiliaid
arfog a sleifio'n ddisylw i'w cuddfannau rhwng y bocsys nwyddau mawrion dur.
Un o'r rhain oedd Gregor Marini, cyw pensaer o'r ochor draw.
Rhwng dau feddwl yr oedd o, p'un ai i fentro ai peidio. Roedd ei freuddwydion am
ddyfodol newydd yn codi pwys arno. Pwy ond hurtyn a gredai bellach, fel y
credasai unwaith, fod dim byd rhynddo fo â byd gwell ond dydd a nos a charped o
fôr? Dychwelyd a wnai, fe wyddai, fel ci wedi cael cweir, hanner ei gynilion
wedi mynd ar y siwrne seithig hon, dychwelyd i chwilio'n ofer eto am waith nad
oedd ar gael. I guro ar ddrysau y collwyd goriadau'r cloeau. Ac yn ôl at Alice
i drafod cymwysterau'i ddwylo gweigion. Roedd yr haul yn curo'n biwis. Trwy gil
ei lygaid gwelai'r dorf gefngrwm yn cael ei sugno i geg y llong. Roedd ei gefn
yn erbyn ochor blwch a honno'n llosgi'n boeth drwy'i siaced a'i grys. Dau gam ac
fe fyddai o'r golwg rhwng y blychau. Gweld ei gyfle a methu'i gymryd. Ac ni
chafodd ail-gynnig. Cydiwyd yn ddiseremoni yn ei fraich a'i lusgo'n nerthol i'r
agen gul a llaw fel rhaw yn cau ar ei lwnc a'r bysedd papur tywod yn crafu'i
ruddiau. Ni welai ddim, ni allai na thynnu gwynt nac yngan gair, roedd yn rhy
wan i strancio. Ildiodd i'r cledr arw a gaeai arno.
"Dilyn fi, Gregor, a phaid â baglu," meddai llais
bloesg yn ei glust a fyntau'n cynefino efo'r cysgodion ac yn gweld gwyneb tywyll
yn chwysu ddwy fodfedd o'i drwyn. A gweld dau lygad golau dan aeliau trwchus yn
syllu arno fo. Tynwyd y llaw o'i geg.
"Petrog!" meddai'n llyncu gwynt.
Wedi cropian rhwng y blychau led cae go lew o'r cei cawsant
hyd i flwch gwag naw medr wrth dair a dringo iddo.
"Be oedd dy feddwl di, Gregor," meddai Petrog.
"Isio tynnu'r milwyr am ein pennau ni? Rhaid ichdi gymryd dy gyfle pan ddaw
o ichdi. Ei di i nunlla'n tin droi fel'na."
"Wn i," meddai Gregor yn ceisio tynnu caead y blwch
ato heb iddo wichian.
"Paid â'i gau o'n glep," cynghorodd Petrog.
"Gad o'n gil agored. Mae'na gadwyn fachu'n y top fan'na...brysia."
A'r caead dros geg y blwch dyma hi'n dywyllwch fel diffyg ar
yr haul ond bod y gwres yn codi. Roedd Gregor yn dechrau edifarhau na fyddai
wedi dilyn pawb i'r llong.
"Sut awn ni o'ma, Petrog?"
Roedd Petrog yn gorwedd ar ei hyd a'i ben at yr hollt lachar.
"Aros tan heno," atebodd yn ddi-daro. "Mi fydd yn haws a ninnau'n
ddau, haws eu drysu nhw decini. Sgin ti bres?"
"Ryw chydig," meddai Gregor yn byseddu'r arian
sychion yn ei boced. Diolchodd fod y gweddill yn dynn a diogel mewn poced gudd
yn leinin ei siaced. "Dyma be sgin i." Estynnodd ddau bapur deg dolar.
"Mae'r rheina'n werth pres fan hyn," meddai Petrog
yn codi. "Tyd, cym dro wrth yr hollt ichdi gael dy wynt atat."
Rowliodd Gregor draw a drachtio o'r mymryn awel a dreiddiai
ato. Ceisiodd godi poer yng ngefn ei geg, eisiau cael iro peth ar ei dafod.
Sodrodd ei gadach gwddw rhyngddo â'r dur. Tynnodd ei law dros ei wyneb a'i ên.
Chwys fel olew ar ei groen. Rhwbio'i drwyn wedyn rhwng bys a bawd a llenwi dwy
ffroen ag aroglau melys chwerw'r chwys. A oedd hynny'n lleddfu peth ar ei
bryderon? Gwthiodd ei fysedd yn grib drwy'i wallt, ysgwyd ei ben a chraffu eto
drwy gil y drws. A oedd o'n gwneud y peth iawn? Be ddiawl oedd o'n da ynghanol
lle diarth heb wybod dim na nabod neb? "Petrog," meddai'n floesg yn
troi'i ben, "be ddaw ohonan ni dŵad?"
"Taw â dy gwyno," meddai hwnnw. "Munud fyddwn
ni dros ben ffens fydd dal yn y byd arnon ni. Traed dannom a'i nelu hi am y
Stadau Breision."
"Be os cawn ni'n troi'n ôl fanny?"
"Gwranda, Gregor, fasa neb wedi cyrraedd nunlle hefo dy
agwedd di. Ffin dwristiaid sydd rhwng y Gogledd Dir a'r Stadau Breision, nid
ffin ffoaduriaid. Mae'r darn anodda tu cefn inni."
"Ydio?" meddai Gregor yn troi'n ôl at y rhimyn
golau yng nghil y drws. Efallai fod cysgod o gwmwl wedi dofi peth ar ŵg yr
haul, gallai weld cyn belled â'r cei, gweld o ble deuai'r cloncian cadwynni a
chanfod drwyddo rwndi peiriant. Cynyddai'r grwndi a'r chwyrnu a daeth i'w glyw
ferw dŵr yn corddi. Caniad hir o'r cyrn. Y llong yn crafu symud, mor araf
â bys cloc tŵr. Dilyn a'i lygad y llwybr gwyn yn lledu o'i hôl a dychmygu
ffresni'r gwynt ac oerni'r ewyn. Y llong goch fel tegan ar garped glas yn troi'n
herciog am geg yr harbwr. Clustfeiniodd am sgrechiadau'r gwylanod conffeti ond
mae'n beryg fod y gwynt wedi troi.
Cododd ei ben. Roedd Petrog yn sefyll wrth ei benelin â slas
o haul ar ei wyneb yn goleuo'i lygad ac yn duo blew ei ên. "Dwinna isio
'nadlu," meddai. "Symud."
Ildiodd Gregor ei le iddo a fyntau'n gwthio'i wefusau i'r
agen gul ac yn yfed yn swnllyd o'r pnawn estron.
Roedd glas yr awyr yn dyfnhau a sglein y dŵr yn pylu.
Dringai cysgodion y craeniau fel olion malwod hyd y concrid a'r blychau.
Llithrai Gregor i mewn ac allan o freuddwydion blin. Llyncu a llyncu o botelaid
o ddŵr byrlymus a'r dŵr yn ffrydio ar ei wyneb ond heb ei ddiwallu.
Eistedd wrth fwrdd pafin tu allan i'r Aircol, cynlluniau pensaer oedd y lliain
bwrdd ac arno wydr gwag a Gregor wrthi'n galw am chwaneg o ddŵr. Toedd o'n
eu nabod nhw i gyd? Ei gydweithwyr, dacw Steffan, ia, a dacw Zwingli, ond doedd
neb wedi sylwi arno, ond fe wnai iddyn nhw sylwi, fe fynnai sylw. Gwelai ambell
un yn crwydro'r traeth islaw, roedd gwylanod yn plymio drwy'r gwynt uwchben y
bae. O'r diwedd daeth Steffan â'r botel ddŵr ar hambwrdd a'i gosod o'i
flaen. Ond bob gafael cyn iddo lowcio o'r botel deuai dwylo Zwingli i'w chipio
o'i afael ac yntau'n waldio'i ddyrnau allan ond yn rhy hwyr. Cai botelaid arall
ond deuai'r dwylo drachefn. Roedd o'n rhedeg o'r gwesty nerth esgyrn ei draed.
Pwy oedd yn ei erlid? Roedd o'n rhedeg o'r dref i'r maesydd sy'n codi tu cefn
iddi, y môr yn bell islaw a llygaid melyn yr eithin yn ei ddilyn o'r cloddiau.
A dyma'r goedlan a'r afon risial rhwng ei cherrig a'r haul yn treiglio yng
ngemau'r ewyn. Lluchio'i hyn ar ei hyd ar ei glan a phlymio'i ben yn iasol i'r dŵr
nes llenwi'i ben â rhuo'r llif. Drachtio a drachtio ond dim diwallu arno. Yfed
nes yfed ei fol yn swigen ond heb dorri syched. Nid oes ddŵr yn afonydd
cread i dorri'r syched coch cythreulig hwn. Gwres du du yn ei lenwi a phwysau
plum yn ei suddo a golau'r byd yn ymbellhau. Olwyn ffair heb olau arni'n troi yn
ei berfedd a dim byd o flaen ei lygaid ond swigod dŵr. Caeodd crafanc am ei
fraich a'i dynnu â gafael cranc drwy'r erwau duon. Ei lusgo tua'r ogof yng
ngwaelod eigion. Yntau'n cicio ac yn strancio ac yn deffro i fyd du.
"Wyt ti wedi deffro," crafodd llais Petrog a
hwnnw'n gollwng ei afael yn ei fraich. "Hen bryd hefyd."
"Lle ydan ni?" meddai Gregor yn llusgo'i dafod dros
ei ddannedd ac yn cofio. Drwy gil y drws deuai i'w lygaid glytwaith arian y
lleuad yn agor ac yn cau ar y culfor. Nid oedd cwsg wedi ei ddadflino.
"Mae hi'n bryd inni fynd." Rhoes Petrog fraich am
ysgwydd Gregor. "Does dim dal be ddaw," meddai. "Well inni
rannu'r pres rŵan, rhag ofn. Mi fydd deg dolar yr un yn ddigon am y tro
mewn lle fel hyn."
Aeth ias o ddychryn drwy Gregor pan wthiwyd y ddôr a honno'n
gwichian dros bob man. Rhaid fod rhywun wedi ei chlywed... Ynteu efallai mai dim
ond yn ei ben yr oedd y sŵn mor fawr? Crensian sgidiau hoelion mawr tu
allan? Ynteu crafu'r tonnau ar y traeth? Neidiasant o'r blwch ill dau a chropian
rhwng cilfachau'r blychau.
Wedi cyrraedd cyrion y blychau roeddynt mewn ardal eang,
ddiarth a'r craeniau'n bell ar hyd y cei tu cefn iddyn nhw.
O'u blaen ymestynai gwastadedd gwyneb târ. Erwau o dâr
cynnes ar bob llaw. A'r lleuad ar eu cefnau'n gwneud i'w cysgodion hirion
chwarae fel pypedau. Clywai Gregor sŵn eu traed yn disgyn o'u cwmpas fel
cawod haf. Adeiladau'r porthladd yn isel o'r naill ochor, ambell olau'n felyn
mewn ffenesti. Ar yr awel daeth eda o chwerthin atynt a sŵn gwydr yn malu.
"Gwahanu piau hi," meddai Petrog drwy'i ddannedd.
"Be?"
"Gwahanu. Dwbwl y gwaith dal dau. Mi dala'i'r pres yn ôl
ichdi eto."
"Ond Petrog..." Ni fu dadl, roedd ei gydymaith
eisoes yn pellhau oddi wrtho yn tynnu cwpan yr awyr oren amdano. Symudai'r ddau
oddi wrth ei gilydd fel dwy chwilen ar ganol sgwâr. Nid oedd y ffens i'w gweld
yn dŵad dim nes. Roedd Gregor ar fin rhedeg ar ôl ei gyfaill pan ddaeth
fflach llifoleuadau i fferu'r maes. Breichiau o oleuni'n sgubo fel melin.
Disgynnodd Gregor ar ei fol ar lawr a gweld y golau'n sefyll fel bys yn pwyntio
a chafodd gip ar wybedyn o ddyn wedi ei ddal yn ei fflam a'i garpiau'n llac fel
sach amdano. Lleisiau'n cyfarth, cŵn yn coethi, uchelseinydd yn bytheirio.
Gwelodd Petrog yn codi'i ddwylo at ei war.
Gregor yn gorwedd ar ei hyd ar lawr a'r milwyr yn heidio o
gwmpas ei gydymaith. Roedd atsain eu bwtsias yn clepio ac yn crafu. Yn ara deg
troes ei wyneb tua'r cyrion. Doedd dim lle ar ôl yn ei ben i weld nac i feddwl
rhagor. Greddf oedd yn ei dynnu tua'r cytiau sment ar erchwyn y maes a fyntau'n
ei dilyn fesul modfedd tuag atyn nhw wysg ei fol. Canolbwyntio'n llwyr ar yr
adwy gyfyng hon o gyfle. Llusgodd ei hun gerfydd ei ewinedd i ben to un o'r
cytiau a rhwng fflangelliadau'r llifoleuadau fe ddaeth o lech i lwyn at y weiren
bigog rhwng ei physt o goncrid cefngrwm gwyn. Lapiodd ei siaced am y weiren
uchaf a'i chroesi. Pa ots wedyn am rwygo'r llawes wrth dynnu'r siaced ar ei ôl?
Cyrraedd bywyd ac aros. Stordai, maesydd llwytho. Neb i'w
weld. Goleuadau draw. Strydoedd llydan. Adeiladau praff o gerrig nâdd, Gothig o
ran arddull, tybiai'n frysiog a'i lygad ar y strydoedd golau lle cai ymollwng ac
ymgolli a thorri syched.
Ar y prif strydoedd roedd goleuadau'r ceir yn sgleinio fel
haul ar olwyn ddŵr a'r tramwywyr palmant yn gwau drwy'i gilydd yn dilyn
patrwm anweledig. Crogai'r goleuadau stryd bob yn bâr oddi ar freichiau haearn
cywrain wedi eu sodro yn nhalceni'r adeiladau. O dan rheini wedyn roedd
lliwiau'r siopau a'r bwytai'n fflachio'n goch ac yn las. Gwasgodd Gregor i blith
y cerddwyr a gadael iddo'i hun gael ei gludo fel gwymon ar lanw aflonydd.
Sylwodd ar foneddiges fawr nobl yn sefyll ar erchwyn y palmant, ci cyrliog dan
ei chesail a hithau'n codi'i llaw rydd at y traffig. Tacsi gwyn yn nofio ati ac
yn sefyll ger ei bron. Hithau'n mynd iddo. Dau gariad fraich ym mraich yn
sgwrsio'n frwd, ei ên o'n llyfn a'i wallt yn gyrliog a hithau'n dangos ei
dannedd yn fflach ei gwên. Mor dda y gweddai iddi'r capyn lês gwyn ar gorun ei
phen. Symudodd y ddau gam yn ôl fel y daeth criw o filwyr lifrai'n hercian
cerdded hyd y palmant a nhwthtau'n gwthio pobol o'u ffordd dan chwerthin. Roedd
tafarnwr mewn ffedog ddu yn sefyll ar ei riniog fel petai'n gwylio Gregor.
Dywedodd rywbeth yng nghlust dyn tal esgyrnog wrth ei ymyl. Gwenodd yntau a
Gregor yn gweld y graith wen yn plygu ar ei foch. Cerddodd ymlaen, heibio
cardotyn a'i fraich 'dat ei gesail mewn blwch concrid a'i gôt yn fawr a'i wallt
yn gaglau. Rhoes Gregor gip olwg dros ei ysgwydd i weld a oedd y tafarnwr yn dal
i'w wylio ond nid oedd golwg ohono nac o'r dyn arall. Lle cai o ddiod? Roedd o'n
gyndyn i godi diod mewn tafarn rhag ofn ei fradychu'i hun â'i acen, ac fe
wyddai nad oedd ei ddillad carpiog yn help, hwyrach y bydden nhw'n gofyn am ei
bapurau... rhaid oedd iddo wylio'i gamre nes cael ei draed danno...
"Hei, chdi!" galwodd y cardotyn arno.
Edrychodd Gregor o'i gwmpas. Ond arno fo roedd o'n amneidio.
Cymerodd ddau gam tuag ato a phwyntio at ei frest. "Fi?" meddai.
"Be ti'n da ar fy mhatsh i?" meddai'r cardotyn.
"Dos, g'leua hi!" Crychodd ei drwyn a throi'n ôl at ei waith yn turio
drwy'r sbwriel.
Arhosodd Gregor i'w wylio am ennyd a daeth i'w feddwl y
gallai dynnu llaw dros ben y trempyn. "Ges i well hwyl arni'r ochor
draw," meddai'n mynd i'w boced ac yn tynnu cwpwl o ddarnau pres mân o'i
gwaelod.
Daeth y dyn a'i wyneb yn agos at wyneb Gregor a'i wêdd yn
caledu. "Lle cest ti nhw?"
"Ynda," meddai Gregor yn cynnig un iddo. Chwiliodd
y boced a'i fysedd yn cau ar chwaneg. "Ges i'r rhain hefyd."
Brathodd y trempyn y darn pres. "Be wyt ti isio?"
Roedd ei lygaid llwyd yn chwilio wyneb Gregor Marini.
"Sgint ti ddiod?"
"Oes, diolch," meddai dyn y biniau.
"Gei di'r pres os ca'i ddiod," meddai Gregor.
"Sgin i'm gwerth hynna." Cododd botel fawr frown o
boced ei gôt a'i dal yn erbyn y golau.
Hanner llawn. Cymerodd Gregor hi. Y cwrw cynnes fflat yn
ffrydio drwy'i gorff ac yn codi nerth i'w galon. Gwagiodd y botel blastig a
honno'n rhoi o dan ei fysedd. Rhoes hi yn y blwch sbwriel ac estyn ei law.
"Gregor 'di'r enw," meddai.
"Llygad Bwyd," meddai'r trempyn yn gwthio llaw
Gregor oddi wrtho. "Dim ond diod oeddach di isio?"
"Dwisio bwyd."
"Sgin ti chwaneg o bres?"
"Rhyw gymun."
"Tyd 'ta. Dilyn fi."
Wedi gwthio drwy'r bobol cawsant balmentydd rhydd. Ni allai
Gregor benderfynu beth oedd achos y llwch du dros wynebau'r adeiladau, llygredd
ceir ynteu mwg tanau glo. Ym mhen pella'r ffordd gwelai geg y brif stryd yn sgwâr
o oleuni a'r bobol yn croesi ar ei thraws.
Hanner ffordd i lawr y stryd o'u blaen gwelai haid o
drueiniaid wedi hel fel gwenyn i bot jam at ryw risiau llydan. O boptu'r grisiau
ymestynai ffenestri llydan ddau led tŷ ar hyd y stryd ac ar waetha'r
stremps llwyd hyd y gwydr gellid gweld fod yna ferw mawr tu mewn. Brasgamodd
Llygad Bwyd i ganol yr haid garpiog a Gregor yn gweld fod hyd yn oed y rhai
uchaf eu cloch am ildio'u lle iddo. Cadwodd yn dynn yn ei sodlau. "Ddim
chdi!" gwaeddwyd a dwylo'n gwthio Gregor yn ei ôl.
"Mae o hefo fi," meddai Llygad Bwyd yn tynnu Gregor
gerfydd ei lawes.
O gynefinio â golau hallt y stribedi gellid gweld yn y mur
fwlch sgwâr a thrwyddo lewysau gwynion a dwylo menig pinc yn rhannu cawl a
bara. Cawson nhwythau fara a phowlenaid o gawl bob un a Gregor yn cynnig pres.
"I fi mae'r rheina," meddai Llygad Bwyd "I fi
mae'r pres am ddŵad â chdi yma, mae'r bwyd am ddim."
Wedi gwasgu i le gwag wrth un o'r llond neuadd o fyrddau
swnllyd claddasant y cawl dima a'r bara haidd. Codai stêm o gotiau'r bobol ac
anger o'u cawl ac roedd oglau bresych wedi ei ferwi'n drwm drwy'r ffreutur, yn
gymysg ag oglau piso'n sychu.
Roedd gan Gregor syched eto.
"Cwrw?" chwarddodd Llygad Bwyd. "Mae'na dap dŵr
yn y wal yn fancw."
Dim ond wedyn, ar bafin stryd gefn, y daethon nhw, dan
arweiniad Llygad Bwyd, at fwrdd gwerthu â photeli plastig yn sgleinio arno.
Safai'r gwerthwr y tu ôl i'r bwrdd a thua dau ddwsin o ddynion simsan yn
sefyllian o'i flaen. Cymerodd Llygad Bwyd bres gan Gregor a gwthio drwyddynt fel
y gwnaeth cynt, er tro'ma sylwodd Gregor fod llai o ildio nag a fu. Wedi cryn
drafod a phwyntio a chyfnewid dychwelodd gyda dwy botel blastig drom a photel
wydr gwyn. "Hwda," medda fo'n gwthio un i ddwylo Gregor. Roedd Gregor
yn sbio arno fo'n ymholgar. "Toedd yna ddim newid," ychwanegodd.
Rhoesant glec i'r un gyntaf yn y fan a'r lle a'r dynion yn eu
gwylio. Gadawodd Llygad Bwyd stwmp yn ei gwaelod a'i gwthio i'r dwylo a
ymestynai amdani. Cipwyd hi ac aeth hi'n dwrw rhwng y dynion. Roeddan nhw'n dal
i glywed lleisiau'n ffraeo y tu cefn iddyn nhw a nhwthau'n ymbellhau yn ôl i
lawr y stryd.
Mynd linc di lonc fuodd pia hi wedyn. Llygad Bwyd ar ben ei
ddigon. Am i Gregor ganu caneuon môr a Greor yn gwrthod. Be wyddai o am ganeuon
môr? Dim ond gorffwys oedd ar ei feddwl. Cyraeddasant faes diffaith o gerrig a
chwyn a wal sment ar ei hyd.
"Dyma ni," meddai Llygad Bwyd.
"Fan'ma?" holodd Gregor yn synn.
"Ia," meddai'r llall wedi ei bechu. "Ydi o
ddim digon da gen ti, nacdi... Wel dos i gysgu ar fainc parc 'ta, mi weli di
chwaneg o dy frid yno. Wrth gwrs yn jêl fyddwch chi erbyn bore ac ar dy ffordd
adref erbyn drennydd a rhai clên iawn ydi'r milwyr hefo ffoaduriaid o'r ochor
draw..."
"Mae'n iawn," meddai Gregor yn byseddu ymyl blwch
papur oedd wedi ei osod yn erbyn y wal. "Fan hyn wyt ti'n byw?"
"Fi pia'r blwch yna," meddai Llygad Bwyd yn taro'r
llaw o'r ffordd. "Ia, weithiau." Agorodd y botel dryloyw a chymryd
jochiad, ei lygaid yn cau. "Mae gen i wraig a chartref, cofia,"
meddai'n tynnu'i lawes dros ei enau ac yn eistedd ar swp o bapur wrth ei focs.
"A llysfab hefyd. Dwi ddim yn ddiymgeledd, weli di. Ond crwydryn cyffredin
liw nos ar hyd y dref ydwi ar hyn o bryd. Wyt ti'n gweld y lleuad yn llenwi? Oni
fasa'n ddigon i dynnu neb ar gyfeiliorn o hir syllu arni hi?" Llowciodd yn
awchus o'r botel eto a'i chynnig i Gregor. "Mi fedra'i fyw heb y ddiod,
wyddost. Nid ar honno mae'r bai. Arna i mae'r bai, mwn, ac ar y mab. Mab yn wir!
Mae'n gwilydd fel mae o'n fy nhrin. Troi'r hen ddynes yn fy erbyn i. Fy ngadael
yma i gysgu dan y sêr. Estyn y botel imi, wir."
Roedd Gregor wedi blino gormod i fedru meddwi. Doedd ganddo
fawr o ddiddordeb yn hanes Llygad Bwyd chwaith. Aeth am bisiad a phan
ddychwelodd roedd Llygad Bwyd wedi mynd i'w focs. Tynnodd Gregor y papurach a
glustnodwyd iddo dros ei draed a gwthio'n drwsgwl clwt o bapur dan ei ben. Cyn
pen dim roedd yntau'n cysgu. Dim ond weithiau drwy'r breuddwydion trafflith y
deuai'r palmant caled ato a chnoi yn ei esgyrn. Roedd o'n crwydro llwybrau
defaid cae'r dibyn uwchben yr hen borthladd yn chwilio am lwybyr i lawr i'r
stryd. Codai'r tai gwyngalch yn risiau o'r cei a gwynebau llwydion fel o hen
luniau yn llenwi'r ffenestri. A tho crib coch yn codi dros y dail gwyrddion.
Graean y dreif yn wyn dan draed a'r tŷ i'r golwg a wyneb Alice yn dynn yn
un o'r ffenesti a'i hanadl ar y gwydr. Troes yntau oddi wrthi a mynd lawr am y
dref, heibio'r wynebau yn y ffenestri a'r bysedd ar y stryd. Clywai sŵn fel
traed milwyr yn martsio. Roedd y cymylau'n rhannu a'r haul yn tasgu'n llafn.
Agorodd ei lygaid a gweld Llygad Bwyd yn sefyll drosto, rhyngddo â'r haul, ei
sgidiau'n crensian ar y palmant a'i ddwylo'n chwilio drwy'i bocedi. Sylwodd ar
fodiau cnotiog ei draed yn brathu'i pennau o flaenau'i fflachod. Cododd ar un
fraich a'r hen ddyn yn tynnu'i ddwylo oddi arno ac yn cymryd cam yn ôl.
"Cyfod mae'n ddydd," meddai'n ddi-hid.
Bustachodd Gregor i'w draed. Rhoes ei law yn ei fynwes i
deimlo cysur y celc yn y boced gudd. Cododd ei olygon y tu draw i waliau maes y
chwyn a gweld cerrig y ddinas yn codi'n onglog ac yn solet. Heibio'r adeiladau
gwelai gopaon y bryniau a rhwydi'r cymylau'n llusgo drostynt ac yn cael eu
rhannu.
Wedi gadael y maes diffaith daethant at lwybr troed a dail yn
drwch dan draed a choed â'u bonion mewn cewyll ar hyd dorlan afon a honno'n
llifo dan bontydd cefngrwm. Cerddasant gyda'r afon i lawr tua chanol y ddinas
a'r haul yn euro'r brigau. Coed castan, meddlyliai yn dilyn a'i lygad ddeilen
unig yn troi ar yr awel. Glaniodd ar wybeb y dŵr a'r lli'n ei chipio a'i
chario.
Roedd hi'n fore, mae'n rhaid, cyn lleied o gerddwyr oedd i'w
gweld hyd y fan, a'r rheini a welent ddim yn trafferth i sbio ar y ddau drempyn,
yn wir yn troi eu golygon ymaith wrth brysuro ar eu rhawd. Fyntau'n teimlo'n
well ar waetha'i ben. Eglurodd Llygad Bwyd ei fod am chwilio blychau sbwriel
rhodfa'r afon heddiw ac y cai Gregor rannu'r patsh efo fo a bod yr ysbail i'w
rhannu ddau draean iddo fo, traean i Gregor ond bod Gregor i dalu am y bwyd.
"Bargen dda ichdi," meddai Llygad Bwyd. "Chaet ti'm byd fel
arall."
Cydsyniodd Gregor. Cystal ffordd â'r un i gael dŵad i
nabod y lle, meddyliai. Cadw ei draed yn rhydd oedd y peth pwysicaf.
Cafodd Gregor hyd i docyn o gylchgronau cyfredol, rai heb eu
crychu, wedi eu gadael ar gaead bin, ac oddi tanyn nhw yn y bin belen o 'dafedd
gwyrdd-leim. Turiodd yn is a chael bagiad ar ei hanner o sglodion tatws a
gweddillion bynsan friwgig yn dal yn ei chwdyn plastig melyn. Gwthiodd y cwbwl
i'r rhwyd. Mewn bin arall cafodd bâr o bymps pinc heb gareiau. "Mi lasa'r
rhain ei ffitio," meddai wrtho'i hun.
"Be mae'r rhain yn da imi?" holodd Llygad Bwyd yn
wawdlyd yn gollwng y sgidiau ar lawr ac yn lloffi drwy'r cylchgronau.
"Rhai cyfredol ydyn nhw, mi gwertha'i nhw am lai na'u
pris," meddai Gregor yn cymryd y cylchgronau oddi arno. Aeth i gornel y
stryd a thrio'u hwrjio ar y cerddwyr. Ni thalwyd yr un sylw i'w ymbil.
"Cer at y ceir," gwaeddodd Llygad Bwyd dros
bennau'r bobol. Aeth Gregor at set o oleuadau traffig a thrio gwerthu'r papurau
o ffenest i ffenest. Gweithiai hynny'n well achos ymddangosai nad oedd y gyrwyr
eisiau olion bysedd Gregor hyd eu gwydrau. Curo ar ffenest car yn sefyll,
hithau'n agor weithiau iddo wthio cylchgrawn i'r agen.
Roedd Llygad Bwyd i'w weld wedi ei siomi ar yr ochor orau.
"Go lew, wir," meddai'n cymryd dau draean o'r pres. "Diawch, rwyt
ti'n dŵad iddi. Roedd y bara a chig yna'n weddol hefyd ond ei fod o'n sych
heb sos coch. Mae'r sgidia yma'n rhy fawr imi."
"Clyma nhw hefo'r 'dafadd," meddai Gregor yn
amyneddgar gan dangos iddo sut oedd gwneud.
"Cria gwyrdd-leim hefo sgidia pinc!" gwaeddodd
Llygad Bwyd, "be ddeudith pobol?"
"Tria nhw," awgrymodd Gregor gan blygu i dynnu'r
hen garpiau oddi ar draed corniog ei bartner. "Dyna chdi," meddai'n
gwthio'r rhai newydd i'w lle. "Ti'n grand o dy go rŵan."
"Dipyn o steil, ia wir, achan," meddai Llygad Bwyd
yn edrych ar y sgidiau am ei draed.
Gwahanasant eto a Gregor erbyn hyn yn crwydro heibio
stondinau marchnad. Ar un stondin cynigiai hen wreigan ychydig lysiau heb fod yn
ffres iawn yr olwg: swigan dwll o bupur gwyrdd, rhaffaid o arlleg, cwpwl o
afalau wedi mynd a'u pen iddyn. Doedd neb i'w weld yn prynu. Ymhellach draw
daeth at stondin dillad ail-law.
"Gad lonydd i'r nwyddau," meddai'r gwerthwr yn
gweld bachau Gregor yn y rêl ddillad.
Tynnodd Gregor ychydig arian sychion o boced ei gelc. Daeth y
gwerthwr o'r tu arall ato fo a dechrau estyn crysau a siacedi. Gadawodd Gregor
ei hen ddillad efo dyn y stondin, mi gafodd sentan neu ddwy am eu gwerth nhw, a
martsio'n dalog yn ei grys gwyn a'i siaced ddu i chwylio am stondin trin gwallt.
Fel yr ymdwtiai clywai ei galon yn magu hyder.
Wedi cael golchi a thrin ei wallt ac eillio'r egin locsyn ar
ei ên aeth am y sgwâr lle trefnasai i gwrdd â Llygad Bwyd. Llygadodd hwnnw
fo'n amheus o'i gorun i'w sawdl ac yn ôl. "Bedi hyn?" meddai.
"Lle cest ti'r pres?"
"Mae gen i ryw gymun, fel mae'n digwydd bod,"
meddai Gregor, "a thydwi ddim am gysgu allan eto heno chwaith."
"Wel sbiwch arno fo," meddai Llygad Bwyd yn
watwarus. "Chdi a dy ben punt a'th gynffon ddimai, lle uffarn ei di
felly?"
"Meddwl hwyrach y basat ti'n awgrymu rhywle, Llygad
Bwyd, rhywle anffurfiol, heb fod yn rhy ddrud..."
"Rhywle fydd dim rhaid ichdi ddangos cardyn nabod, ia?
Tria Ostan Laban, ar agor ddydd a nos, rhad fel baw a digon o le." Eglurodd
lle'r oedd y llety a Gregor yn trio'i orau i gofio'r cyfarwyddiadau.
"A'r cardyn nabod?" meddai Gregor wedyn.
"Dim problem talu ymlaen nagoes?"
"Talu ymlaen?"
"Am y cardyn."
"Be wn i wyt ti'n dryst neu beidio?"
"Gair Llygad Bwyd cystal â gair neb," meddai
hwnnw'n bendant. "Pres rŵan, cardyn nabod fory. Mae'na fyrddau hyd
Stryd Parc Bach. Bydd yno am hanner dydd."
"Geiriau'n costio dim i neb," meddai Gregor yn
ceisio tynnu pres o'i boced heb ddangos mwy nag oedd raid. "Dyma'i hanner
o, a'r hanner arall hefo'r cardyn."
Ni wnaeth Llygad Bwyd ond cipio'r papurau doleri a throi ar
ei sawdl heb ddweud dim byd. Roedd diferion cawod yn dechrau disgyn fel pys ac
yn taro'n swnllyd i'r dail ar lawr. Gwyliodd Gregor yr hen ddyn yn llusgo mynd
a'i sgidiau pinc efo'r careiau gwyrdd-leim arnyn nhw yn gwthio fel swch eira
drwy'r dail.
Pennod 2
Oglau lladd gwair mae hi'n ei glywed gyntaf a hynny o'r
llwybr islaw'r ffrwd. Cyneuafu'r fron olau maen nhw, mae hi'n eu gweld rhwng y
brigau ac yn gweld y fron yn grwn ac yn felyn dan eu traed. Mae'r coed sy'n
gwyro drosti'n dywyll a'r dail yn eiddil yn erbyn awyr las a chwmwl gwyn. Dim
ond ar ben y dalar y daw ati ar yr awel sibrwd llafnau'r pladuriau drwy'r gwair.
Mae'r sofl yn cosi ac yn crafu ar ei fferau a'i breichiau'n dechrau brifo efo
pwysau'r piser dŵr.
Suo'r pladurio'n peidio a'r dynion yn pwyso ar eu harfau yn
ei gwylio'n cerdded tuag atyn.
"Sgin dy nain ddim byd gwell inni na dŵr,
Iwerydd?" medd un yn tynnu coes.
"A dim sôn am damaid i aros pryd na dim?" medd un
arall.
"Byta'r gwair fydd raid inni, neu lwgu." Mae'r
trydydd o'r pedwar yn chwerthin. "Faint sy tan amser cinio dwch?"
Tydi Deicws Bach yn dweud dim byd wrth i'r lleill wamalu. Y
fo ydi'r olaf i gael y piser o'i dwylo, mae o'n cyffwrdd ei bysedd, ac mae o'n
drachtio ohono'n cil edrych arni hi. Wedyn yn tollti'r stwmp dros ei ben a'r
gwallt fu gynt yn gyrliog yn gwywo a'r diferion yn bistyll a'i hances wddw'n
socian.
"Diolch, Iwerydd." Mae o'n estyn y piser iddi dan
wenu, mor wyn ydi ei ddannedd, mor fyw y fflam las yn ei lygaid. Gŵyr
amdano fo'n sbio arni hi o'r blaen ond y tro yma nid yw hithau'n cuddiad rhag ei
lygaid. Pam heddiw heb air arall rhyngddyn nhw ei bod hi'n gallu sbio'n ôl ac
yn teimlo'n braf wrth wenu arno yntau?
Mae'r dynion wedi torri syched. Deicws fel y lleill yn poeri
ar ei gledrau ac yn cydied yn ei bladur. "Dowch, mae'r werglodd isa'cw
isio'i lladd cyn nos." Sisial y pladurio'n ail-gychwyn a'r gwair fel
dominos fesul gwanaf yn syrthio i'r llawr.
Braf ydi cerdded llwybrau'r haf a phiser gwag dan dy fraich
a'th galon yn ysgafn fel yr haul a'r pryfaid yn dawnsio. Sŵn chwerthin o'r
fron, hithau'n troi, mae Deicws yn codi'i law. Mae'r gwallt cyrliog wedi sychu,
mae hi'n dychmygu'r llygaid gleision yn chwylio ei llygaid hi. Mi fyddan lawr am
eu cinio toc. Well iddi frysio neu fydd nain yn dwrdio.
*
A gwynt teg ar d'ôl dithau hefyd, meddyliai Gregor a
fyntau'n gwylio'r trempyn yn ymlwybro o glun i glun hyd lwybr yr afon oddi
wrtho. Anadlodd yn ddwfn o leithder y pnawn a chlywed gwres ddoe yn bell. Roedd
hi'n fendith cael cefnu ar Llygad Bwyd, cefnu ar ei gwyno a'i gecru a chael bod
ar ei ben ei hun i sylwi ar y sêr yn deffro. Doedd neb yn mynd i ddweud dim byd
wrtho fo rŵan, neb yn mynd i gydied yn ei benelin a'i lusgo naill ochor.
Cai gardyn nabod fory os byw a iach ac os oedd coel ar Llygad Bwyd ac os na
chai, faint gwaeth fyddai? Oni fentri di beth, enilli di ddim, meddyliai gan
gychwyn i lawr i gyfeiriad canol y dref. Er mwyn sefydlu'r patrwm strydoedd yn
ei feddwl penderfynodd gael hyd i'r lle roedd i godi'r cardyn drannoeth. Roedd y
gawod sydyn wedi hel llawer o gerddwyr y palmentydd oddi ar y strydoedd. Doedd
neb allan wrth fyrddau'r palmant, y cadeiriau wedi eu troi wyneb i waered at y
byrddau a'r ymbarelau i gyd ar gau. Lle braf ar bnawn o haf, siŵr o fod,
meddyliai, rhyfedd mor sgut y gallai'r hinsawdd droi mewn lle fel hyn.
Dychmygai'r jolihoetwyr hirddydd haf yn llymeitian gwin ac yn chwerthin dan awyr
las. Onid oedd rhywbeth yn ddigalon am y byrddau rŵan a dafnau'r gawod yn
crogi'n glychau o gefnau'r cadeiriau?
Lle bynnag y cerddai, byddai'n clywed arogleuon dieithr yn
llenwi'i ffroenau, a synau rhyfedd yn nofio i'w glustiau. Roedd hyd yn oed
coethi'r cŵn o gefnau'r tai i'w glywed yn wahanol i gyfarth cŵn ei
wlad ei hyn. Eisiau bwyd, yr arogleuon yn codi awydd arno, eisiau cysur rhywbeth
poeth yn ei fol. Efallai byddai'r ddinas yn llai afreal iddo wedyn. O stondin
stryd fe brynodd gig seimllyd mewn poced hirgrwn o fara fflat a chlywed ei flas
yn taro'n chwithig chadal bwyd ei wlad. Rhyw hadau poethion yn y does yn
llosgi'i lwnc a'r saws coch sur am ben y cig yn codi syched arno'n syth bin.
Gwasgodd y papur lapio i fin concrid a tharo i mewn i'r bar agosaf heb fentro
fawr pellach na chornel y bar. Roedd o'n falch o'r curo byddarol a daranai o'r
uchelseinydd, ni allai neb mo'i holi â'r fath wahanfur o sŵn yn berwi o'i
gylch. Rhoes glec i'w gwrw ac allan â fo a'i draed yn sydyn fel clai a phob
cymal yn ei gorff yn gwingo. Faint o'r gloch oedd hi? Doedd bosib ei bod hi'n
hwyr iawn - ac eto roedd y nos yn dew o'i gylch a'r goleuadau'n diffodd o un i
un yn y tai bwyta a'r caffis nos.
Erbyn iddo fo gael hyd i'r gwesty - doedd y rhan fwyaf heb
glywed sôn am Ostan Laban, llai byth yn gwybod lle'r ydoedd - roedd y lle mewn
tywyllwch a'r drws dan glo. Dringodd y grisiau at y porth a thanio matsen i gael
gweld a oedd unrhyw gyfarwyddiadau i hwyrddyfodiaid. Nagoedd, dim byd. Colofnau
cerrig mawr o boptu'r drws, cerrig crwn a cherrig sgwâr am yn ail yn taro'n
chwithig ar lygaid Gregor, arddull troad y ganrif, tybiai, annaturiol, hyll.
Cododd y cnociwr rhwng bys a bawd a'i ollwng - a'i galon yn llamu wrth i'r
diasbedain annisgwyl atsain o'r cyntedd fel carreg i bydew. Clywodd rwgnach a sŵn
sbrings gwely. Toc dyma olau'n cael ei gynna yn goch y tu ôl i'r llenni. Golau
wedyn yn y cyntedd. Agorwyd y drws led cadwyn fachu a mellten fflashlamp ar
ganol ei wyneb yn ei ddallu.
"Bedachisio?" mynnodd llais blin o'r tywyllwch y tu
ôl i'r golau.
"Llety am y noson," meddai Gregor yn codi'i law at
ei lygaid.
"Dim lle. Rhy hwyr. Nos dawch." Llais dynes flin.
"Os gwelwch yn dda," meddai Gregor yn bwyllog ac yn
gwrtais, "roeddwn i ar ddallt eich bod chi'n gorad ddydd a nos a byth yn
llawn. Wnaech chi mo 'ngadael ar y stryd?"
Crwydrodd y fflashlamp drosto eto. "Wel wir,"
meddai hi fymryn yn llai piwis, "Lle fuoch chi tan rŵan? Lle mae'ch
bagiau?"
"Mi ddôn fory. Nid y fi sy'n gyfrifol am amserlenni'r
trennau. Nac am y diffyg tacsis. Dowch, wraig fonheddig, dangoswch beth
letygarwch i ymwelydd blinedig yn lle fy ngadael i fferu ar eich trothwy. Yn y
busnes croeso ydach chi, ia ddim? "
"Chi â'ch siarad mawr ... " Roedd tinc petrus yn
ei llais. "Cyrraedd heb fagiau gefn nos ddu..." Ystyriodd am ennyd.
"Sefwch yn ôl am funud, wnewch chi." Tynnodd y drws ati. Clywodd
Gregor y gadwyn yn dadfachu. Agorwyd y drws a hithau'n sefyll yn ei choban a'i
fflashlamp yn goleuo'r llawr. "Mi wn i pwy ydach chi rŵan, dowch i
mewn... " Symudodd iddo fynd heibio iddi i mewn. "Doeddwn i heb
ddeffro'n iawn ylwch ac..."
"Na phoened neb, letywraig," meddai Gregor a'i
amrannau'n dechrau cau. "Os caf fynd i'm llofft yn union deg efallai cawn
ni gwbwlhau'r manylion yn y bore..."
Llofft bach ar y pumed llawr gafodd o. Dodrefnwyd hi â gwely
haearn, cwpwrdd, bwrdd a sinc fawr wen. Uwch ben pen y gwely roedd ffenest bach
a llen drosti yn agor ar y cefnau. A'i droed ar ffram y gwely gallai ymestyn
drwyddi nes gweld ymhell islaw ar y dde ruban gwyn yr afon drwy ganol y dref.
Uwchben roedd cymylau hirion fel mwg yn goleuo wrth fynd heibio'r lleuad.
Sgleiniai llechi'r toeau'n oer. Yn ochor y ffenest ar y mur tu allan roedd
peipen haearn bwrw yn dŵad i lawr o'r landeri ac yn mynd o'r golwg yn
nryswch rhyw risiau tân onglog, du. Tynnodd ei ben i mewn a chau'r ffenest.
Rhyfedd o fyd, meddyliai, a fyntau'n tynnu amdano 'dat ei ddillad isa. "Be
ddiawl ydwi'n da mewn lle fel hyn?" Gwingodd wrth i'w fraich gyffwrdd ffram
y gwely a gwingo eto wrth lithro dan y cynfasau. Er ei bod yn oer, a'r flanced
dennau o'r braidd yn ei gynhesu, cyn hir fe gysgodd Gregor.
Drannoeth y bore, wedi ymolchi a gwisgo'i siwt, aeth am i
lawr. Roedd ei ddrws yn agor ar landing yn y grisiau, coridorau'n arwain i bob
cyfeiriad oddi wrtho. Edrychodd i dwll y grisiau a gweld pennau ac ysgwyddau yn
symud ar lefel y stryd. Edrychodd i fyny ond p'un ai mwg ai gwe pryfaid copion
oedd o, roedd pen ucha'r grisiau ar goll mewn tawch. Hen garped wedi colli ei
batrwm a'r sach yn dangos drwyddo oedd ar lawr, yr edafedd yn codi fel asennau
ar ei hyd. Efallai nad oedd y llety'n llawn, fel yr awgrymasai Llygad Bwyd, ond
nid oedd yno ddiffyg lletywyr. Gellid clywed synau amrywiol, cerddoriaeth,
pesychu, ffraeo, yn dŵad drwy'r parwydydd o bob cyfeiriad. Sbonciai hwyr
godwyr fesul dwy ris i lawr y grisiau, ymlusgai gweithwyr nos o glun i glyn ar
orifyny. Mor gyfyng oedd y grisiau fel ag i'w gorfodi i wasgu heibio'i gilydd
pan gwrddent. "Bore da," meddai Gregor wrth un ohonyn nhw. Ond aeth
pwy bynnag oedd o heibio heb ddweud run gair. Cychwynodd eto a chamu'n ôl o
weld dau weithiwr nos yn dringo'n ara deg tuag ato, eu symudiadau mewn cytgord
fel petaent ar gefn beic deuddyn yn llusgo i fyny'r allt. Byddai'r rhain yn siŵr
o'i gyfarch, tybiodd, ond na, aethon nhwythau heibio heb ei gydnabod.
Ar y rhediad ola llamodd hogyn gwalltgoch crychiog heibio
iddo a gwneud iddo golli'i gydbwysedd yn llwyr. Cael a chael fu iddo lwyddo i
fachu'i law yn y canllaw i'w sadio'i hun. Ni arhosodd yr llanc, dim ond neidio y
grisiau gwaelod, bowndian am y drws allan a diflannu. Safai'r lletywraig yn nrws
ei hystafell a'i dwylo ymhleth, osgo arni fel petai'n aros amdano. Y tu ôl iddi
gwelai ffenest ar agor yn ochor drws ei stafell.
"Y llyfrau'n barod ichi tu mewn," meddai.
Dilynodd Gregor hi i'w stafell. Pa lyfrau oedd rhain?
Yn ogystal a'r ffenest i'r cyntedd roedd ganddi ffenest fawr
ym mhen arall y stafell, honno welsai neithiwr, a hithau'n gil agored rŵan
a'r llenni cochion yn codi ac yn gostwng ar yr awel a chwythai drwyddi. Ar hyd
un ochor roedd gwely, ac o dan ffenest y cyntedd ddesg isel a llyfrau cofnodion
wedi eu hagor arni. "Dyma nhw," meddai'n symud cefn ei llaw drostynt.
"Steddwch."
"Be'n union 'dwi fod i'w wneud hefo nhw?" holodd
Gregor. Eisteddodd wrth y ddesg a chraffu arnynt.
"Bedachi'n feddwl be dach chi fod i'w wneud hefo nhw?
Chi a ŵyr hynny, siawns. Un newydd i'r swydd ydach chi?"
"Maddeuwch i mi?" meddai Gregor.
"Wel y chi ddeudodd neithiwr, honi eich bod yn
archwiliwr safonau, fasa chi heb gael lle yma fel arall, nafsach wir."
"Ddeudis i mo'r ffasiwn beth... Wn i ddim am be dach
chi'n mwydro, be wn i am archwilio safonau?"
"Un o'r swyddfa ydach chi'n de? Be arall ydach chi isio
yma? Does gen i ddim byd i'w guddio."
"Nid un o'r Swyddfa ydwi, er mwyn dyn, myfyriwr
ydwi."
"Wel diolch am hynny," meddai hithu'n cau'r
llyfrau. "Mae'n gas gen i ymweliadau'r archwilwyr, chei di byth wybod
ganddyn nhw be sydd o'i le, dim ond gwŷs ddienw ar bapur y Swyddfa a goro
egluro am bethau na wyddost ti ddim be ydyn nhw. Y gŵr fyddai'n cadw'r
llyfrau... ond dyna fo, tyd, mi gawn baned."
"Myfyriwr aie?" meddai'r wraig yn tollti'r te.
"Dy bethau'n dilyn felly, Gregor? Y llyfrau a ballu, ia?"
"Wel, na fyddan, yn anffodus," eglurodd Gregor.
"Waeth imi gyfaddef ichi rŵan imi ddweud anwiredd bach wrthoch chi
neithiwr - doedd o ddim i'w weld yn beth mor fawr ar y pryd ond dwi'n gweld
erbyn hyn imi fod yn annoeth na fyddwn i wedi dweud y gwir plaen wrthoch chi o'r
dechrau - does gen i ddim bagiau'n dilyn. Eu colli nhw ddaru mi, hynny ydi, a
dyma ydwi'n ei amau'n gry, cael eu dwyn gawson nhw a finnau'n cysgu ar y trên.
Deffro, dim byd ar ôl - colli bob dim ond y dillad ar fy nghefn. Do, wrth gwrs,
mi chwiliais hi fesul cerbyd o'r naill ben i'r llall ond yn ofer."
"Tydi'r Colegau ddim yn agor am fis arall."
"Nacdyn? Wel, nacdyn siŵr... Dyna pam y deuthum i'n
fuan, yn y gobaith o gael gwaith yn y ddinas i hel fy nghelc cyn i'r tymor
gychwyn... Mae gynnoch chi le prysur yma, toes?"
"Felly," meddai hithau'n cloriannu'r hyn a glywsai.
"Dwedwch i mi, Mrs Laban," gofynnodd Gregor yn
codi'i gwpan o'r soser. "Pam fod y fath frys ar y preswylwyr a pham nad oes
bore da na dim i'w gael ganddyn nhw?"
"Tydi pawb ar frys yn y ddinas? Dim amser i ddim byd gan
neb. Dyn a ŵyr i ble maen nhw'n mynd. Fydda'i'n meddwl weithiau, ydyn nhw'n
gwybod eu hunain? Paid â disgwyl cyfarchiad gan bobol y tŷ na'r stryd, yn
un peth mi fasa fiw iddyn nhw siarad â dieithryn, rhag ofn. Mae'na sôn am
ffoaduriaid yn ein mysg - dyna'r ofn oedd gen i neithiwr pan ddoist i'r drws yn
yr oriau mân ... meddwl mai un o'r Archwiliwyr oeddat ti - tasa'r Archwilwyr yn
canfod ffoadur yn cuddio'n fan'ma y fi a neb arall fyddai'n goro ateb dros
hynny..."
"Dwi'n gweld," meddai Gregor. "Wel, mae'n hwyr
glas imi fynd. Faint ddwedsoch chi oedd arna'i am y stafell?"
"Duwcs annwl, nid y fi fydd yn delio hefo pethau felly.
Daw negeswyr y Swyddfa atat yn ddigon buan pan fydd yn bryd ichdi dalu."
"Rheini sy'n cadw'ch cyfrifon chi felly?" holodd
Gregor yn ffidlan efo'i bres.
"Rheini sy'n cadw'r cwbwl, fy ngwas i," meddai
hithau'n codi dwy gledr tuag ato i wrthod yr arian a gynigiai iddi. "Felly
chwilio am waith wnei di, aie, Gregor? Be sydd gen ti dan sylw?"
"Fawr o ddim, cofiwch," meddai yntau'n fflat.
"Mae'n ddigon anodd i'w gael, siŵr o fod. Mi fedra'i fesur a thynnu
graddluniau, amcangyfrif a manylebu... a gweini gwin. Fawr o alw am sgiliau
felly mwn? "
"Ia, ti'n iawn," cytunodd hithau. "Y taclau
dros môr ydi'r drwg. Wedi dwyn ein swyddi ni i gyd ac yn gwneud dwbwl y gwaith
am hanner y pres. Mae'r peth yn sgandal! Ond pwy ti'n nabod ydio i gyd, medda'r
mab wedyn... mi fydd adra am ei ginio toc - efallai y gellith o dy roi di ar ben
ffordd." Sylwodd Gregor am y tro cynta fod yna wely arall yn y stafell,
gwely glapsam cul wedi ei wasgu i'r gornel bella. Yn y gornel gyferbyn, lle bu'r
wreigan yn gwneud paned, roedd sinc fetal a Gregor yn gweld y tu ôl i honno stôf
nwy a sosban arni a honno'n dechrau ffrwtian berwi a'r caead yn clecian. Tynnu
am amser cinio, meddyliai, fel y llanwai'r stafell gyda stêm a'r wreigan yn
plygu i ddofi'r gwres, hwyr glas iddo fynd i chwilio am Llygad Bwyd.
"Mae'r mab yn gweithio yn y Llyfrgell," meddai'n
troi ato. "Mae o'n uchel ei barch yno."
"Byddwn yn falch o'i gyfarfod," meddai Gregor ac ar
hynny dyma'r drws yn fflio'n gorad a dyn mawr egar yr olwg yn llenwi'r bwlch.
Roedd ei wyneb yn esgyrnog a chraith hir ganddo o'i arlais i'w ên. Crogai
cadwyn aur am ei wddf agored a bricsen bach aur arni'n nythu yn ei frest flewog.
"Adam," meddai'r fam, "Dyma Gregor Marini, mae
o wedi bod yn edrych ymlaen i dy gyfarfod."
"Be mae o isio?" meddai Adam Laban yn gas heb sbio
ar Gregor. "Ydio'n aros yma?" Troes i hoelio Gregor â dau lygad pen
pin. "Dim preswylwyr yn y stafell yma, syr, mae fan'ma'n breifat."
"Paid â chymryd sylw ohono fo," meddai'r
lletywaig. "Fydd Adam wastad yn flin cyn cinio, yn byddi 'mach?"
Roedd Adam yn tynnu ar ei fysedd yn fygythiol ac yn gwneud
i'w figyrnau glecian.
"Rwan Adam," meddai hithau eto, "Mae Gregor yn
fyfyriwr ac yn chwilio am waith cyn i'r colegau agor."
"Ydio wir!" gwaeddodd Adam yn gasach byth.
"Bydd yn y caffi dros ffor' am chwech. A rŵan dos o'ma, dwi isio
'nghinio."
Braf oedd camu i'r awyr iach ar ôl oglau berwi tatws y
stafell. Roedd hi'n bnawn o awyr las a haul a'r gwynt croes yn ffres yn hytrach
nag yn oer. Teimlai Gregor yn weddol hyderus ei fod yn nabod ei ffordd hyd y lle
erbyn hyn. Stryd y caffis teras oedd arno'i heisiau. Cyfeiriodd ei gamre tua'r
afon a cherdded ei glannau dan gysgod y coed castan. Roedd cylchoedd o haul
drwy'r brigau yn dawnsio ar y llwybr o'i flaen ac yn symud dros wyneb dŵr
yr afon. Llenwodd ei ben ac oglau'r dail hydref a'i glustiau a'u siffrwd crin.
Weithiau fe giciai'r dail dan draed yn lluwchfeydd dim ond er mwyn eu gwylio'n
troi. Roedd llif yr afon yn llonydd heblaw pan âi dan y pontydd cerddwyr lle
y'i rhennid yn ffrydiau ewynog gan y colofnau. Yr afon yn llifo tua'r de felly
ei chroesi tua'r dwyrain, onid dyna oedd arno'i eisiau? Ynteu ai hon oedd ochor
y dwyrain? Daeth at bont gefngrwm a'i chroesi beth bynnag a chael ei fod mewn
parc bach o laswellt emrallt a blodau tri lliw ar ddeg ar droi eu lliw. Croesodd
y lawnt heb sylwi fod ei sgidiau'n gwlychu'n glytiau. Roedd gwres y cei i'w weld
yn bellach nag echdoe ac oglau'r gwlith mor drwm ar y gwlŷdd. Gwelodd giosc
papur newydd yng nghornel y maes ac aeth ato. "Papur heddiw," meddai
a'i lais i'w glywed yn estron iddo. Mynd at fainc ddaru o wedyn ond ei lygaid yn
methu darllen, yn gwneud dim byd heblaw nofio'r tudalennau a fyntau'n crwydro
strydoedd ei feddwl ac yn sbio yn y ffenestri. Amser cinio oedd hi'r Sadwrn
hwnnw'n yr Aircol a thinc bodlon cyllyll ar blâtiau a suo sgyrsiau tawel yn
llenwi'r stafell, traed y gweinyddwyr yn gwneud dim sŵn dros y carped
trwchus. Cymeradwyodd y dewis cyn cyflwyno'r botel Calon Ségur '82 i'r
Americanwyr a'r dyn mawr tew a'i harchebodd yn mynnu cael ei hagor wrth y bwrdd.
Pwy oedd o i ddadlau? Eu bai nhw oedd o, tasa fo 'di cael ei dad-gostrellu hi yn
y cefn ni fuasai dim ffwdan wedi bod, ond na, eisiau cael ei hagor o'u blaen fel
petai hynny'n rhan o'r sioe. Mwy o bres na sens. Trin gwin da fatha tasa fo'n
degan chwarae plant. Ai ei fai o oedd bod y corcyn yn bwdwr? Wedi tynnu pen y
cap plwm a phlymio'i ddadgorcydd yn gelfydd i'r gwddw hir sylwasai fod top y
corcyn wedi chwyddo'n biws a hwnnw'n cau dŵad. Be allai'i wneud ond tynnu
nes oedd ei figyrnau'n wynion? Y nhw ddaru fynny cael ei hagor hi wrth y bwrdd,
nid y fo, ac nid arno fo oedd y bai fod tin y corcyn wedi braenu i gyd a bod ei
ddadgorcydd felly wedi sboncio o'r botel a'r corcyn yn tasgu cawod o friwsion
gwlybion dros bob man yn gochion am ben blows wen gwraig y boi tew a hithau'n
sgrechian. Be oedd un flows iddyn nhw nelo colli ei waith iddo fyntau? Mae'n siŵr
fod gan y beunas fronnog ddegau o flowsys, dim ond un joban oedd gynno fo. A dim
gobaith am un arall rŵan, nagoedd, a'r byd wedi mynd mor wan. Neb isio
pensaer di-bartneriaeth, neb isio gweinydd sy'n colli'r gwin. Tamaid i aros pryd
oedd y gwaith yma, wrth gwrs, ond gwaith oedd yn talu'n iawn nelo'r pres tramor
oedd i'w cael efo'r cil-dyrnau. Arian y wlad yn ddi-werth ers tro ac yn mynd yn
waeth. Dim rhyfedd fod pawb isio gweithio yn y gwestai mawrion, doleri gwyrddion
oedd yr unig bres i'w hel erbyn hyn. Ac roedd yntau'n nabod ei winoedd, yn
weinydd diffwdan a da, siawns na chai gyfle arall... Barn rhai oedd y cai, ond y
rhai dibrofiad oedd rheini. Ysgwydai'r hen lawiau eu pennau. Ni wyddai yntau
beth i feddwl, ond ceisio gobeithio'r gorau, a fyntau'n sefyll y tu allan i
swyddfa Zwingli yng nghefn y Dderbynfa a chlecian y teipiaduron fel petaent
eisoes yn torri llythrennau duon ar ei lythyr diswyddo.
"Wel, Gregor," meddai Zwingli yn codi pâr o lygaid
llonydd, ymylon melyn o'r nodyn ar ei ddesg. Nid oedd Gregor wedi arfer ei weld
tu ôl i'w ddesg, byddai'n ei weld amlaf yn prysuro heibio a'i gynorthwywyr yn
ei sgîl, ond tybiai ei fod yn ddyn teg. Safai Gregor o'i flaen dan y golau
trydan a'i lifrai'n drwm ac yn boeth amdano a cheisio cofio bob dim ddigwyddodd
ac egluro'r sefyllfa o'i dechrau i'w diwedd heb ychwanegu na chuddio dim.
Gwrandawodd Zwingli arno gan daro ambell nodyn pensel ar ymyl y ddalen o'i
flaen. Bu distawrwydd am ychydig wedi i Gregor orffen yr hanes.
"Gregor," meddai toc, "petai'n fater i mi yn
unig... petai'r mater yn gyfan gwbwl yn fy nwylo i - oherwydd dwi'n weddol
fodlon ar dy waith di ac mae dy wybodaeth am winoedd wedi datblygu'n dda -
petai'n fater i mi yn unig... Ond, Gregor, petai a phetasa ydi'r ddau air casa,
medda'n nhw. Nid yn fy nwylo i'n unig mae'r mater, gwaetha'r modd. Mae gen innau
reolwyr uwch fy mhen, mae gan rheini gyfarwyddwyr ac mae ganddyn nhwythau eu
cyfranddaliadwyr ac i'r rheini dan ni gyd yn atebol yn y pen draw. Rhaid iti
ddeall, Gregor, nad oes eithriadau i'r rheolau."
"Mi wna'i dalu am y flows, Syr," cynigiodd Gregor,
"gewch chi gadw'r pres yn ôl bob wythnos a..."
"Fydd dim angen hynny, Gregor." Lloffodd y Rheolwr
drwy'r papurau. "Hmm, dyma ni... wedi cwblhau dy saith mlynedd i fynd yn
bensaer - dyna ni, mae digon o alw am benseiri yn y gwledydd newydd yn ôl y sôn,
rwyt ti'n gwastraffu dy ddoniau yn fan hyn, mi fedri di wneud yn well na hyn
ichdi dy hun. Mi hoffwn i ddymuno iti bob llwyddiant, rwyt ti'n ei haeddu. Mi
gei dy dalu'n llawn hyd ddiwedd dy shifft heno, dyma nodyn i'r adran gyfrifon, a
rŵan, Gregor, mi rwyt ti'n rhydd i fynd. Wrth gwrs mi fydd angen iti wagio
dy gwpwrdd yn union deg. Mae'n ddrwg gen i am hyn, Gregor, ac fel dywedais i,
petai'n fater i mi'n unig..."
Roedd ei gyd-letywyr naill ai o gwmpas eu gwaith neu allan
hyd y strydoedd a diolchodd Gregor am lonydd i hel ei bethau. Wedi newid i'w
ddillad bob dydd a phacio'i fag edrychodd unwaith o gwmpas y stafell a fu'n
gartref iddo ers hanner blwyddyn, ni theimlai dim byd ond gwacter tu mewn a
chyda blas sur yn codi i'w geg troes ei gefn am byth ar ei yrfa ddisglair yn
Ngwesty'r Aircol.
Pan gamodd i'r iard gefn o'r drws bach a ddefnyddid gan y
staff bu'n rhaid iddo wthio'i ffordd drwy fagad swnllyd o tua phymtheg o fechgyn
yn gwthio am y gorau i gael bob ym mhen y rhes. "Sumai, Gregor,"
meddai un ohonyn nhw, bachgen a elwid Coesau Hirion, wyddai Gregor mo'i enw iawn
o.
"Trio am swydd yn yr Aircol, Coesau Hirion?" meddai
Gregor wrth fynd heibio, heb aros i siarad â'r bachgen.
"Ia," galwodd y llall. "Cha'i moni 'mwn, be wn
i am win?"
"Ti'n gwybod digon am ei yfed o," galwodd rhywun
arall a phawb yn chwerthin. Brathodd Gregor ei wefus a cherdded yn ei flaen.
O flaen gwestai'r lan môr mae stryd lydan yn rhedeg yn
hanner cylch uwchben y traeth a meinciau'n gwynebu'r môr ar y pafin tywodlyd.
Bu'n eistedd yno am hydoedd a'i ben yn ei blu yn sylwi'n achlysurol ar y
tonnau'n symud tua'r traeth ac ar y cerddwyr ar y tywod yn mynd a'u cŵn am
dro. Roedd yr holl beth wedi digwydd mor sydyn. Hyd yn oed rŵan a fyntau'n
y parc bach yng nghanol dinas estron ymhell o'i wlad roedd yn dal yn flin am y
cam a gafodd. Ac o ran galw am benseiri, jôc oedd honno, a jôc sal hefyd. A
doedd cyfleon am waith fawr gwell ffordd hyn, yn ôl a welai, doedd ganddo ddim
ffydd yng ngallu Adam Laban i'w helpu. Gorau po gyntaf y cai gyfle i fwrw ymlaen
tua'r Gogledd a chroesi'r ffin, efallai y gwnai rywbeth ohoni wedyn, roedd rhai
gwaeth na fo wedi llwyddo. Rywle o berfeddion y ddinas daeth murmur cnul clychau
i'w glyw a chofiodd am Llygad Bwyd a'r cardyn nabod. Plygodd y papur nas
darllenwyd a'i wthio i fin sbwriel ar ei ffordd o'r parc.
Dewis adwy yn y pen uchaf oddi wrth y bont wnaeth o, gan gadw
at ymyl yr afon ar y llaw chwith. Roedd grwndi'r traffig yn uchel a'r mwg o'u
pibellau gwastraff yn powlio'n dew. Ni fu'n hir arno ynghanol y mwg cyn cyrraedd
lôn gerddwyr yn dilyn yr afon tuag at balmentydd llydain a rhesiad o gaffis â
chynfasau haul ohonyn nhw'n cysgodi'r byrddau. O flaen rhai roedd yna fyrddau
dan ymbarelau streips a phobol yn llymeitian gwin neu goffi. Cyn croesi atyn nhw
safodd i weld a welai Llygad Bwyd wrth un o'r byrddau. Doedd o ddim i'w weld, y
cwbwl welodd Gregor oedd cloben o ddynes fawr a gwallt mawr ar dop ei phen yn
llusgo ci rhech ar ei hôl, pwdl cyrliog gwyn, a hwnnw'n gyndyn i'w dilyn. Aeth
y tenyn yn sownd yng nghoes un o fyrddau'r caffi gyferbyn. Hithau'n ceisio
tynnu'r ci'n rhydd a hwnnw'n strancio a'i ben o'r diwedd yn dŵad o'i goler.
"Ffiffi, tyd yn ôl," gwichiodd y ddynes yn chwifio'r tenyn a'r goler.
"FFiffi, tyd yn ôl yma'r munud yma..." Ond roedd y ci wedi ffoi rhwng
coesau'r byrddau a hithau'n fawr ei stŵr ar ei ôl. "Gwna'n fawr o dy
gyfle, Ffiffi," meddai Gregor dan ei wynt a chroesi'r lôn.
Er nad oedd ond llond dwrn o gwsmeriaid wrth y byrddau
roedden nhw i gyd yn eistedd ar eu pennau'u hunain, un wrth bob un o'r byrddau,
fel nad oedd bwrdd rhydd i'w gael. Penderfynodd fynd i mewn ac yfed ei baned ar
ei draed. Ymwthiodd heibio'r dodrefn ac i mewn â fo dros y llawr llwch lli at y
bar lle safai dau gwsmer ysgwydd yn ysgwydd yn sgwrsio efo'r tafarnwr. Ni
chymerodd neb sylw o Gregor nag o'i besychu cwrtais wedyn, ond o'r diwedd dyma'r
tafarnwr yn codi bys diog ac yn pwyntio tua'r byrddau allan. "Ddoi allan
atat ti," meddai.
Aeth Gregor allan a dewis un o'r byrddau pellaf. Ni chododd y
sawl a eisteddai yno mo'i ben o'i bapur wrth i Gregor ymuno ag o. Bwrdd bach
bach oedd o a'r gadair yn galed a'r cefn yn gwyro'n ôl fel na allai ymlacio
arni heb i'w draed gyffwrdd yng nghoesau'i gymydog. Ni allai chwaith bwyso
ymlaen â'i benelinau ar y bwrdd heb i'w ben fynd i ganol papur newydd y dyn
arall. Eistedd yn gefnsyth fel sowldiwr oedd yr unig ddewis felly. Toc sylwodd
fod cysgod newydd wedi tywyllu'r bwrdd. Y tafarnwr oedd yno'n dal bwydlen
rhyngddo â'r goleuni.
"Coffi du a bechdan grasu," meddai Gregor heb sbio
ar y fwydlen. "Sgynnoch chi gaws a chig moch?"
Cipiodd y dyn y fwydlen a throi ar ei sawdl a'r dyn arall yn
gostwng ymyl ei bapur i ac yn cymryd cip olwg ar Gregor a'r papur yn ei ôl yn
syth cyn i Gregor weld ei wyneb. Nid darllen y papur oedd o chwaith ond ei ddal
fel ag i gysgodi pad sgwennu o'i flaen a Gregor yn gweld rŵan ym mhlyg y
papur ei law'n taro nodiadau arno mewn llawysgrifen fân, fân fel coesau
morgrug.
Ymhen hir a hwyr plygodd y dyn ei bapur, pocedu'i lyfryn ac i
ffwrdd â fo. Rhoes Gregor ei draed i fyny ar y sêt o'i flaen a theimlo chydig
yn gyfforddusach er waetha'r gweitsiad diderfyn am ei fwyd. Ni fyddai neb wedi
gorfod disgwyl fel hyn yr yr Arcol, meddyliai, ni welsai'r ffasiwn wasanaeth sâl
erioed. Yn yr Arcol fe gaet dy archeb o fewn tri munud neu dy bres yn ôl,
dyna'r addewid. Ac nid oedd neb chwimach ar ei draed na fo, roedd hyd yn oed
Zwingli wedi cydnabod hynny. Tasa ond am y ddamwain efo'r gwin... Wel, waeth
iddo heb â chodi pais rŵan eto. Cyrraedd y nôd nesa oedd piau hi bellach.
Cofiai fel yr eisteddasai ar hyd y pnawn hwnnw ar ei fainc ar Rodfa'r Môr a'r
syniad yn cyniwair, yn crisialu yn ei ben nes tyfu'n argyhoeddiad fod yn rhaid
iddo fentro'i siawns bellach dros y môr. Roedd ganddo ryw chydig o bres tramor
wrth gefn, 'toedd, ei gil-dyrnau i gyd a'r rheini y bu'n eu hel ers talwm yn
barod at y diwrnod mawr. Wel, wedi colli'i waith byddai'r diwrnod hwnnw'n cael
gohiriad arall, yn byddai? Ni allen nhw feddwl priodi rŵan, hwyrach y
dywedai Alice nad oedd ots, ond nid o'n fodlon rhoi'r fodrwy am ei bys ac wedyn
gorfod byw ar drugaredd ei theulu hi a fyntau heb ddim. Ond pan ddychwelai, wedi
gwneud yn fawr o'i gyfle mewn lle gwell, fe gaen nhw i gyd ail, o caent. Cofiai
fel y bu'r meddyliau'n corddi drwy'i feddwl ar ei fainc wyntog ar lan y môr a
fyntau'n disgwyl amser diwedd ei shifft. Doedd o ddim am i Alice wybod iddo gael
ei hel adre ar ei chanol. Byddai'n ddigon iddi wybod fod y gwaith wedi mynd. Ond
wedyn, ai gweinydd oedd o i fod? Ai dyna oedd hi isio iddo fo fod? Isio bod yn
bensaer go iawn oedd o, fe wyddai hi hynny, roedd o'n amlwg, toedd? Ac onid oedd
hithau wedi meddwl mai pensaer fyddai hi'n ei briodi? Wel pendafad oedd ganddi
hi yn lle hynny erbyn hyn. Pensaer, wir! Doedd o ddim hyn yn oed yn gallu agor
potel o win! Byddai'r stori honno'n mynd o'i flaen o, yn byddai? Ac ni fyddai
gobaith iddo wedyn am waith berwi teciall yn swyddfeydd penseiri'r dref heb sôn
am gael lle fel prentis cyflog.
O'r diwedd dyma bedwar o'r gloch yn cyrraedd a hithau'n amser
iddo lusgo'i draed i fyny'r allt at y tŷ mawr ar ben y bryn, doedd o'n
cofio fawr am hynny bellach, dim ond cofio'r gwylanod yn cecru uwch ei ben.
"Be wnei di rŵan?" Dyna ofynnodd hi, ynde? "Mynd dros môr,
be arall sy'na." atebasai yntau'n fflat. Cyndyn fu hithau i gytuno, fel y
disgwylasai y byddai hi: "Mae'n ffin ni'n agored, ella, ond mae'r ffiniau
tramor wedi cau," ymresymasai. "Pwy gymerith chdi? Mae nhw'n troi pawb
yn ôl." "Troed yn drws ydwi isio ac mi fydda'i i mewn."
"Sut ei di?" "Mae Petrog wedi sôn am gwch yn mynd."
"Ddoi di'n ôl?" "Wrth gwrs y do'i, Alice. Ac mi sgwenna'i ar ôl
cyrraedd os byw ac iach..."
Wedi cyrraedd y tro yn y dreif edrychodd drach ei gefn arni'n
sefyll ar y portsh a chlywed ei galon yn gwasgu'n fach tu mewn. Wrth gwrs ei fod
o'n ei charu ac roedd hi'n anodd ei siomi ond pa ddewis oedd ganddo? Wedi
cyrraedd y stryd dychwelodd sbonc i'w gerdded a fyntau'n dechrau chwibianu wrth
frysio i lawr tua'r dref ac yn clywed gwynt y môr yn ysgafn braf ar ei ruddiau.
Er ei waethaf yr oedd wedi dechrau edrych ymlaen at yr antur. A dyma'r antur.
Aros am goffi a bechdan grasu yn nhwll din byd. Gwyn dy fyd y sawl a saif adref,
meddyliai, a lle ddiawl oedd Llygad Bwyd arni, y fo a'i addewidion gweigion?
Efallai iddo'i fethu, iddo gyrraedd o flaen Gregor a rhoi'r gorau i ddisgwyl
amdano a Gregor yn pendwmpian yn y parc... Gallai holi'r tafarnwr. Fe'i holai
pan ddeuai... pan ddeuai, ia. Faint ddiawl o amser oedd ar ddyn ei angen i wneud
paned a bechdan grasu?
"Dy goffi." meddai'r tafarnwr yn gwneud i Gregor
neidio nes taro'i ben glin yn y bwrdd a fyntau'n estyn cwpan bach oddi ar
hambwrdd ac yn colli ei hanner i'r soser wrth ei tharo o'i flaen. "Dy
fechdan grasu." Trawodd blât yn ochr y gwpan a gwthio'r cyfrif wedi ei
blygu dan ochor hwnnw.
"Esgusodwch fi," meddai Gregor, "Roeddwn i fod
i gwrdd rhywun yma...Does neb wedi..."
"Oes," meddai'r tafarnwr yn rhoi'i fys ar y papur.
"A thalu ymlaen llaw ydi'r drefn i fod, nid hanner yn hanner, dallt?"
Cododd Gregor y cyfrif. Llithrodd cardyn plastig o'r plyg
ynddo a disgyn ar ei lin. Roedd swm o ddoleri wedi ei nodi ar y papur heb ddim
manylion ar ei gyfyl.
"Nid dyna be gytunais i," meddai Gregor yn
ffwndrus.
"Mae o'n cynnwys y bwyd a'r coffi." Safodd y
tafarnwr a'i ddwylo'n dal yr hambwrdd at ei frest. "Brysia, ddieithryn, mae
gen i gwsmeriaid eraill."
Talodd Gregor. Cymrodd lwnc o'r coffi llugoer a chodi'r
fechdan yn ei law. Pan gafodd led stryd rhyngddo â'r caffi tynnodd y cardyn o'i
boced i'w studio, am yn ail a chnoi'r fechdan. Doedd o fawr gwell na chardyn
credyd, ac roedd y darn lle roedd o i fod i arwyddo wedi ei lenwi yn llaw rhywun
arall. Talu crocbris am sothach noeth, meddyliai, ond be arall oedd o i fod i'w
wneud? Dechreuodd feddwl faint o'r gloch oedd hi a chwilio wedyn am gloc stryd.
Chwarter i chwech yn barod? Brasgamodd mewn dychryn i gyfeiriad yr afon a rhedeg
ar hyd ei glan hi. Uwch ei ben roedd cymylau boliog yn hebrwng cyfnos. A oedd yn
nabod yr ardal hon ai peidio? Dechreuodd amau, methai'n lan a gwybod ymhle i
droi. Gwelodd rywun yn taflu briwsion i'r dŵr a rhedodd ato.
"Wyddoch chi lle mae Ostan Laban?" holodd a'i wynt
yn ei ddwrn. Dim ond osgo cynnil â'i ben wnaeth y taflwr briwsion a Gregor yn
sbio ac yn gweld OSTAN LABAN mewn llythrennau trydan lliw drwy frigau'r coed am
y ffordd â nhw. Pan droes y gornel i'r stryd dyna lle'r oedd y caffi ac
"Ar Agor" mawr yn gam ar y drws gwydr.
Aeth Gregor i mewn a chloc y mur yn taro chwech. Gwelodd Adam
Laban yn eistedd wrth fwrdd yn y cefn yn syllu arno ac yn curo'i fysedd yn
ddiamynedd ar y bwrdd o'i flaen. Cododd pan ddaeth Gregor ato.
"Mae'n ddrwg gen i dy gadw di," meddai Gregor.
"Chwech ddeudis i, ynde? Tyd, wir Dduw." A
brasgamodd Adam Laban oddi wrtho am y drws a Gregor yn rhedeg ar ei ôl.
"Ydi'r llyfrgell yn bell, Adam?" galwodd ond âi
Adam ar y ffasiwn wîb, heb redeg, dim ond brasgamu, fel na allai Gregor gadw
wrth ei sodlau o gwbwl - fe'i collodd yn gyfan gwbwl unwaith a meddwl troi'n ei
ôl ond wrth lwc cafodd gip arno'n troi cornel yn y pellder. Gydag ymdrech a
wnaeth i'w galon ddyrnu fe'i daliodd eto, ond nid arhosai Adam wrtho, dim ond
cerdded yn hamddenol yr olwg yn ei flaen.
"Yndi pell iawn," meddai dros ei ysgwydd.
"Ga'i ddŵad yn dy sgîl di cofn bod yna
waith?"
"Dyna wyt ti'n wneud, ynde. A'r tro nesa dwi'n deud
chwech, bydd yno am chwarter i."
"Iawn, tshîff," meddai Gregor yn teimlo ei fod yn
dechrau cael ei dderbyn. Dilynnodd Adam Laban i lawr set o risiau fel grisiau
gorsaf trênau tanddaearol a chyrraedd pyrth llydain. Drwy'r rheini daethpwyd at
neuadd foel a meinciau ar hyd ei waliau a dim ond un adwy'n y wal bella ac arni
"Y LLYFRGELL" mewn llythrennau duon uwch ei phen. Roedd greddf Gregor
yn dweud wrtho nad o dan ddaear oedd y lle gorau i gadw llyfrau, ond ella bod
penseiri'r wlad yma'n meddwl fel arall. "Ista di'n fanna," meddai Adam
Laban. "Dwi'n mynd, a phaid â sôn mai fi a'th hebryngodd di yma, dallt?
Mi ddaw rhywun atat." Rhoes ei law ar ysgwydd Gregor a'i wthio at y
meinciai.
Neuadd lom, concrid ar lawr, goleuadau noeth. "Mae'n
siwr fod y llyfrgell yn foethus tu mewn," meddai Gregor wrtho'i hun. O
dipyn i beth roedd y neuadd yn llenwi, dynion a merched yn cyrraedd drwy'r
pyrth, eu cyrff yn dechrau cnesu'r gwagle a chyn hir yn peri i ddiferion dŵr
hel hyd bibellau'r nenfwd. Pan oedd y meinciau'n dynn o dinau a Gregor yn
gwasgu'i draed i'r llawr i gadw ei le caewyd y pyrth allan a daeth swyddog o'r
adwy bella a sefyll ynghanol y llawr.
"Cynigion heddiw," meddai'n darllen o bapur ar
fordyn bachu yn ei law. "Chwynwyr. Chwech gyda phrofiad a dim ofn gwaith.
Adran y Geiriau Anllad." Codwyd llu o ddwylo. Dewiswyd chwech ac aethpwyd
â nhw.
"Llosgwyr. Dau gyda chymwysterau cymwys. Adran
Hanes." Tri a gynigiodd am y swydd a bu cryn drafod cyn troi un o'r
neilltu. Cymrodd hwnnw arno fynd at y pyrth ond a neb yn sbio sleifiodd yn ôl i
eistedd ar ymyl y fainc.
"Clwyddgwn. Deuddeg. Adran Wleidyddiaeth." Sylwodd
Gregor fod yr un a wrthodwyd cynt yn cael ei dderbyn y tro hwn, ynghyd ag
unarddeg arall o'r rhesi brwd yn chwifio'u breichiau o ymgeiswyr.
"Sychwyr Blychau Llwch!" cyhoeddodd y swyddog
wedyn. "Dau i fod dan law Adam Laban. Adran Golchi Blychau Llwch."
Cododd Gregor ei law'n obeithiol, ond roedd yn rhy hwyr. Roedd dau eisoes wedi
eu dewis ac yn ffarwelio â chymdogion llai llwyddiannus.
"Catalogydd. Un. Profiad yn amherthnasol. Adran
Fytholeg." Ni chafwyd ymateb y tro hwn. Ail-adroddwyd y cynnig a llais y
swyddog yn crafu braidd. "Catalogydd. Un. Profiad yn amherthnasol. Adran
Fytholeg." Ni chodwyd yr un llaw eithr yn hytrach gwasgai'r bobl eu dwylo i
ddyfnderau'u pocedi a syllu i'r llawr. Neb yn symud. Pennau i lawr. Roedd y
swyddog a'i law yn cysgodi'i lygaid yn chwilio o un i un ar hyd y rhesi. Dal ar
ei bennau gliniau oedd dwylo Gregor a'i ben heb ei blygu yn sbio draw tuag ato.
Oedodd trem y swyddog arno. Yn betrus, fe gododd Gregor ei law.
Daeth swyddogion i'w gyrchu ac aed â fo. Clywai'r cynnig
nesaf yn cael ei ddarllen fel y pasiodd drwy'r adwy. "Cerddwr Cŵn. Un.
Cyfathrebwr da a chroendew. Adran Mynd â chŵn y Prif Lyfrgellydd am
dro." Clywai Gregor ddwndwr traed yn sgriffian a fyntau'n synhwyro fod hon
yn swydd â dipyn o fynd arni.
Doedd dim llawer o wahaniaeth pa swydd oedd neb yn trio
amdani o ran cofrestru, erbyn dallt. Enw, oed, cyfeiriad a chefndir. Cynigiodd
Gregor ei gardyn nabod newydd ac ni wnaed namyn taro llygad arno, nodio pen yn
frysiog a dwylo'n ei gyfeirio draw. "Ffordd hyn," meddai swyddog yn ei
wthio yn ei gefn. "Sefyll fanna" brathodd a nhwythau wedi cyrraedd at
fynedfa uchel a dau ddrws yn gil-agored arni. Felly fe safodd Gregor lle'r
ydoedd. Ni welai rhwng y drysau namyn rhyw fath ar bulpud coed a run enaid byw
ar gyfyl y lle. Toc daeth sŵn crafu o'r pulpud a chododd pen â mop o wallt
du arno a wyneb sbectol ffyrnig dan y gwallt a dau lygad yn rhythu ar Gregor
dros y sbectol a llais yn gweiddi "Tyd i mewn!"
"Dydd da," meddai'r un blewog yn gyhuddgar.
"Pwy maen nhw wedi ei anfon y tro hwn?"
"Gregor, syr. Wedi dŵad i gatalogio'r adran."
"Y Du Traheus ydw i," meddai'r sbectol ffyrnig.
"Pennaeth yr Adran. Fi fydd yn penderfunu pwy wneith be yma. Oes gen ti
gymwysterau?"
"Oes, ond eu bod nhw'n amherthnasol."
" Fedri di ddarllen a sgwennu?"
"Dwi'n fyfyriwr."
"Osgoi'r cwestiwn, ia? Wel, mi wnei di'r tro. Dim gwaeth
na'r lleill, decini." Disgynnodd y Du Traheus o'i bulpud. "Tyd,"
meddai'n symud fel epa ar draws y llawr a'i bawen fawr flewog yn dynn am law
Gregor yn ei dynnu ar ei ôl. Gosodwyd Gregor wrth ddesg bach isel a fyntau'n
methu plygu'i bennau gliniau oddi tani. Tynnodd y Du Traheus ewin ddu dros docyn
o lyfrau ar ganol y ddesg. "Cofrestru," meddai. "Mae cofrestru'n
well gair na chatalogio."
"Mae'n ddrwg gen i?" holodd Gregor.
"Nid dy fai di ydio 'ngwas i," meddai'r Pennaeth ac
yn ôl â fo am ei bulpud dan siarad yn ddistaw bach wrtho fo'i hun.
Pennod 3
Codi a gostwng fel tonnau'r môr wna gwichian y corn canu a'r
fagbig, codi a gostwng wna'r rhubannau a'r peisiau i'r un dôn. Rhengodd yn gweu
drwy'i gilydd ym mhatrwm y ddawns. Clocsiau duon yn clepio'r curiad a llwch y
sgwâr yn codi ac yn cymysgu â mwg tanau'r rhostwyr cig. Erys y nodyn hir ola
ar yr awel a'r ddau gerddor ar eu cadeiriau uchel ar bennau'r ddwy gasgen yn
gwyro at eu diodydd. Dau funud wedyn daw trawant ddawns y mynydd ac mae Deicws
fel y bechgyn eraill yn sbio o'i gwmpas yn chwilio am bartneres newydd. Mae'i
wyneb o'n laddar o chwys a'r llwch codi wedi glynnu ar ei dalcen ac o dan ei
lygaid.
Ac Iwerydd yn rhy ara deg yn camu'n ôl i gysgod stondin. Mae
Deicws yn cerdded tuag ati hi. Mi allasai fod wedi gafael yn llaw unrhyw un o
genod y pentref. Nid nad oes arni awydd dawnsio.
"Wyt ti ddim am ddawnsio, Iwerydd?" Mae o'n gwenu.
"Y gwres yn ormod gen ti?"
"Chdi sy'n chwysu, Deicws."
Gŵyl mabsant, pawb yn cael hwyl a sbri, ac eto rhai
llygaid eisoes wedi dechrau sylwi arnyn nhw. Nid llygaid y twristiaid, mae'r
rheini a'u fidios yn gwylio'r ddawns.
"Neith hi un, 'ta?" Mae o'n cynnig iddi'i law a
hithau'n ei derbyn.
Ei fysedd cryfion yn dynner am ei llaw. Ei groen yn gryf a'i
gam yn sicr, hithau gam yng ngham ag o, weithiau'n ei arwain, weithiau'n cymryd
ei harwain ganddo, curiad y gân yn codi'u traed gyda thraed y llinnell yn
dawnsio o gylch y sgwâr. Curo coed ar gerrig. Oglau saim ar y mwg o'r tanau.
Twristiaid yn eu dilyn â llygaid eu fidios. Dim ots ganddi hi, mae hi'n rhydd,
yn ysgafn ac yn llifo'n araf tuag i fyny law yn llaw â Deicws Bach. Gwenu mae
hi wrth feddwl amdanyn nhw'n tynnu'r lluniau heb weld dim byd. "Pam mae nhw
isio tynnu'n lluniau ni, Deicws?"
"Anghofia amdanyn nhw, Iwerydd, mae hon yn ddawns
braf." Mae o'n gorfod croesi oddi wrthi cyn dŵad yn ôl. "Chan
nhw ddim byd ran lluniau," medd wedyn. "Chodan nhw ddim byd. Tydan ni
ddim yn bod go iawn i'r rhain, 'mach. Cwbwl gân nhw ydi sgwâr gwag heblaw am
ddwy gasgen, tydyn nhw'n gweld dim byd."
"Chdi â dy gellwair," medd hithau'n gafael yn
dynnach yn ei law fel mae'r alaw'n peidio. "Diolch am y ddawns, dwi'n goro
mynd."
"Nei di 'nghwrdd i eto, Iwerydd?"
Mae hi'n twtio'r cap gwyn ar ei phen ac yn troi oddi wrtho
heb ateb. Ar gwr y sgwâr dyma droi i'w wylio'n mynd ond sefyll mae o'n aros am
ei llygaid. "Rhyd y Felin heno tua'r naw?" Nid ei glywed wnaeth hi ond
darllen y symud ar ei wefusau ac wedyn roedd o wedi mynd.
Cyn hir mae mewian y canu yn bell o'i hôl a hithau'n
dringo'r rhiw rhwng y caeau i fyny hyd lwybrau'r wlad.
*
O un i un tynnodd Gregor y llyfrau ato a'u troi drwy'i
ddwylo. Erbyn hyn roedd o'n dechrau anghofio'i fol gwag. "Be goblyn ydwi i
fod i'w wneud hefo'r rhain?" meddyliai. Cododd ei ben i sbio o'i gwmpas.
Edrych ar hyd y rheseidiau o lyfrau'n dirwyn oddi wrtho i bob cyfeiriad, dim pen
draw i'w weld arnyn nhw, dim ond cysgodion yn eu llyncu. Troes yn ôl at y
llyfrau ar y ddesg gyfyng a lloffi drwyddyn nhw i weld a fedrai ganfod patrwm.
Tynnodd bump llinnell i lawr tudalen o bapur gwyn a llinnell ar ei draws yn y
top ar gyfer ei benawdau: teitl, awdur, cyhoeddwr, lle a dyddiad ac mewn byr o
dro roedd wedi llenwi'r tudalen i'r gwaelod un. Tybiodd fentro at y porth, lle
gwelai rimyn o olau melyn, i chwilio am ei feistr i gael dangos iddo fo'i waith.
Ni wnaeth y Du Traheus ond edrych dros ei sbectol arno o lwyfan ei bulpud.
"Wyt ti'n medru sgwennu?" meddai hwnnw'n amheus yn
estyn i dderbyn y papur.
"Be'di hwn ond sgwennu?" meddai Gregor.
"O, i'r dim felly," meddai'r Du Traheus. "Mae
hyn yn achos dathlu." Aeth i gwpwrdd ei bulpud ac estyn tair potelaid o
hylifau amrywiol eu lliwiau â rhyw ffrwythau anelwig yn nofio ynddyn nhw.
"Be gymeri di?"
"Dibynnu be dach chi'n gynnig," meddai Gregor.
"Brandi ceirios amdani felly." Tywalltodd ddogn
hael i'r ddau wydr a gwddw'r botel yn tincian arnyn nhw. "Hir oes i'r Hen
Drefn!" meddai'n taro'i wydr yng ngwydr ei ddisgybl. "Iechyd i'r
Llyfrbryf!" meddai Gregor yn meddwl fod hwnnw'n sylwad addas. Tagodd wrth
roi clec i'r gwydraid a'r hylif trwchus yn cnesu'i lwnc ac yn llosgi'i fol.
Yfwyd un bob un eto, ac un arall, a'r Du Traheus yn dŵad yn gleniach bob
gafael a phen Gregor yn mynd i droi a fynta heb fwyta drwy'r dydd.
"Ydi'r gwaith cofnodi'n gywir?" holodd Gregor yn
cofio'r llyfrau wedyn.
"Nacdi," meddai'r Du Traheus a mynd i'w gwpwrdd ac
estyn ohono dorth hir, cosyn a chyllell. "Isio bwyd?"
Claddodd Gregor y bara a chaws a gynigwyd iddo. Gorffenwyd y
botel brandi ceirios. Estynnodd y Du Traheus ei getyn a'i lenwi'n bwyllog, braf.
Toc roedd mwg persawrus yn cordeddu oddi wrtho i lawr y coridorau llyfrau ac yn
ymdoddi i'r tywyllwch draw. Sugnai'n swnllyd ar goes ei getyn a'i wthio'n galed
weithiau yn erbyn ei ddannedd. "Mae hi'n hanner nos," meddai.
"A'th brentisiaeth dithau ar ben." Dringodd i ben ei bulpud a thurio
yno am chydig cyn dychwelyd. Be oedd ganddo fo? Broets bach? Yn chwincian rhwng
ei ddwy ewin, roedd o'n ei chynnig hi i Gregor. "Dyma dy fathodyn,"
meddai. Siâp llyfr agored oedd o a Gregor yn ei ddal o flaen ei lygad i geisio
darllen yr ysgrithiadau cynnil ar y tudalennau: Gregor Marini. Is-Gatalogydd.
Adran Fytholeg. Fe'i piniodd i fflap ei siaced a chodi'i ben at ei athro.
Hwnnw'n edrych arno'n dadol gan nodio'i ben. "Well ichdi fynd rŵan,"
meddai. "Ben bore fory mae'r gwaith yn cychwyn, cofia. Mi wyddost faint o'r
gloch?"
"Chwarter i, ia, syr?" meddai Gregor yn codi'i law
at ei arlais.
Cododd swyddog nos fys at ei gap wrth ei weld yn mynd heibio.
Agorwyd giatiau'r porth iddo heb air. Bwrw glaw oedd hi tu allan, ac olwynion y
ceir yn gwasgu dŵr o'r cwterydd fel o gadach llestri. Diferion cawod yn wę
dan y goleuadau stryd hyd lwybr yr afon, y dafnau weithiau'n fferu ac yna'n
datod. Dail fel papur gwlyb dan draed ond bod rhain yn sgleinio. Wrth gamu
heibio'r parc tua'r caffi safodd yn stond, safodd i wrando'r nodau grisial a
glywai'n tasgu o gangen loyw uwch ei ben. Ac yntau heb glwyed ei chân erioed
beth oedd yn gwneud iddo feddwl mai eos oedd hi? Roedd nodau'i chân yn diferu
drosto a'r glaw mân yn britho'i dalcen ac yn cosi'i drwyn. Ni thyciodd iddo
mo'r craffu, ni allai ei gweld. Wedi penderfynu mai eos oedd hi, ar ba sail ni
wyddai, roedd yn fodlon aros, yn gorfod aros i'w gwrando. A rhywbeth yn ei gnoi
o hyd, fel hiraeth hen. Tawodd y gân a'r siffrwd o'r brigau'n dweud am godiad
yr aderyn ar adain nos. "Rhwydd hynt ichdi," meddai Gregor yn ei
dychmygu'i phîg yn mynd drwy bigau'r glaw.
Er hwyred yr awr roedd y caffi'n ferw dew o fwg sigarennau ac
oglau saim. Sylwai fod rhai'n bwyta prydoedd poeth, rhai'n yfed, rhai'n torri
newyn ar goffi du a rholion bara gwyn. Cafodd le i eistedd, byrddau rhannu,
roedd o'n eistedd rhwng dau weithiwr nos ar ganol pryd. Archebodd yntau gawl a
bara 'menyn a hanner potelaid o win cefn gwlad.
"Sumai," meddai'r gweithwyr ar ei law chwith.
Bu'n rhaid i Gregor boeri llond ceg o gawl yn ôl i'w fowlen.
"Reit dda diolch," meddai'n sychu'i wefus. "A chithau? Noson
fudur. Mi glywais eos gynnau, ydyn nhw'n..."
"Sumai deudis i," meddair'r gweithiwr nos yn
gwthio fforchaid o gig i'w geg. "Dwimisio hanes dy sglyfath fywyd di."
"Sori," meddai Gregor yn gwrido ac yn codi'i lwy.
O ran lle bach roedd y sŵn yn fawr ar waethaf diffyg
sgwrs cymdogion Gregor. O stafell drwodd y deuai llawer o'r gweiddi, yn ôl a
welai Gregor, a fyntau'n clywed wedyn drwst dodrefn yn cwympo yn gymysg â thwrw
gwydrau'n malu a'r berw'n cynyddu. Doedd neb i'w weld â diddordeb yn y terfysg.
Cadwent eu llygaid ar eu bwyd. Daliai Gregor i daro cipolwg bob hyn a hyn dros
ei ysgwydd i gyfeiriad y dwndwr a gweld o'r niwl wedyn Adam Laban yn camu i
ganol y llawr a fyntau'n gwaedu fel mochyn o archoll yn ei ben. Roedd y gweiddi
a'r sŵn malu wedi tewi. Rhuthrodd Gregor ato'n rhwygo hances o'i boced.
"Wyt ti'n iawn, Adam?" holodd yn ceisio gwasgu'r hances i'r clwyf ar
yr arlais dde uwchben ei graith.
"Oeddwn i'n iawn tan welais i chdi," meddai Adam
Laban. "Be ti'n da yma?"
"Ar fy ffordd adref o'r llyfrgell 'dwi."
"Adref?"
"I'r gwesty 'ta."
"Mi gest waith, felly?"
"Do, " meddai Gregor yn dangos ei fathodyn.
"Dan y Du Traheus."
"Hy!" meddai Adam Laban. "Be wyddost ti am
lyfrau?"
"Mi driais am job llnau blychau llwch ond ches i
mohoni."
"Sgwn i pam?" meddai Adam drwy'i ddannedd. "Y
fi oedd ddim isio chdi, dyna pam! Fydda'i ddim yn cymryd rhywun rywun ata'i fel
bydd y Du Traheus."
"Be ddigwyddodd?" meddai Gregor yn cyfeirio at yr
archoll.
"Bedio ichdi?" meddai Adam. "Ydi'r hancas
yma'n lan?" Cadarnhaodd Gregor â'i ben. Ildiodd Adam i'w benthyg a'i dal i
ochor ei ben.
"Wel, nos dawch rŵan," meddai Gregor,
"dwi am y ciando."
"Ciando!" meddai Adam yn wawdlyd. "Pam na
ddeudi di 'gwely' fatha pawb arall y crinc." Troes ar ei ei sawdl a
diflannu i'r stafell gefn. Fel yr aeth iddi ail-ddechreuodd yr helynt a honno'n
cynyddu bob gafael. Daeth sŵn enbyd fel cloc taid neu ddresal yn disgyn a
sgrech yn ei ddilyn a honno'n darfod fel y caeodd Gregor ddrws y caffi ar ei ôl.
Gan nad oedd cloc larwm ar ei helw fe geisiodd Gregor aros yn
effro'n ei wely drwy'r nos. Ond hepian wnaeth o tua'r tri yma a phan ddeffroes
roedd blaen y wawr lwyd yn llenwi'r ffenest ac yn glasu'r parwydydd.
Y lle cynta'r aeth o, wedi codi, oedd i'r caffi dros lôn.
Dim ond pump o'r gloch oedd hi erbyn dallt ond serch hynny llywciodd ei uwd a'i
baned a'i gleuo hi am y llyfrgell heb din droi. Bu'n rhaid iddo ddisgwyl wedyn
am hanner awr yn sefyllian yn stryd cyn i'r pyrth agor am chwarter i. Roedd y
gwynt yn mynd drwyddo a'i esgyrn i gyd yn merwinio tu mewn iddo. O'r diwedd
cafodd ddangos ei fathodyn a chael mynd i mewn.
"Wyt ti am sefyll tu allan drwy'r bore?" gwaeddodd
y Du Traheus o'i bulpud. "Tyd i mewn, wir dduwiau, mae'r drws yn
'gorad."
"Ydi'r diawl yn byw ac yn bod yma?" meddyliai
Gregor wrtho'i hun. "Bore da," meddai.
"Ydi hi?" meddai'r Du Traheus. "Dwi'n amau. Rŵan,
at dy waith."
Roedd yn ddrwg gan Gregor fod y gwaith a wnai'n anghywir, ond
gan na soniwyd am amgenach techneg fe ddaliodd ati am y tro. Yn ystod ei amser
cinio piciodd i'r brif fynedfa a chwilio'r rhestr fawr. Cafodd hyd i'r adran y
chwiliai amdani. ADRAN GYFEIRIO. Drws nesa, bron. Dau funud fyddai o.
Pwyntiodd at ei fathodyn a chafodd fynediad.
"Chwilio am y llythyren C ydwi," meddai wrth y
porthor.
"Wel chwilia rhwng B ac CH 'ta," meddai hwnnw'n
dylyfu gên.
"Rydych yn camddeall," meddai Gregor yn bwyllog.
"Hoffwn ddyfod o hyd i'r adran y mae'r llythyren C yn gychwyn i bob gair
ynddi."
"Wel chwilio rhwng B ac Ch ynde." Dangosodd â'i
fys y ffordd i fynd.
A Gregor yn mynd heibio castanedd, cestyll, castellydd
castiog nes cyrraedd catalogio. Ar sail ei fathodyn cafodd fenthyg
cwpwl o lyfrau ar y grefft honno a'i gneud hi'n ôl i'r Adran Fytholeg heb i'r
Du Traheus sylwi ei fod o'n hwyr.
Aeth yn syth at ei ddesg ond wrth droi'r gornel tuag ati
cafodd fod Adam Laban yn eistedd arni a'i freichiau ymhleth. "Helo
Adam!" galwodd wrth gerdded tuag ato.
"Lle ti 'di bod?" gwaeddodd hwnnw'n neidio i'w
draed ac yn rhuthro i gydied yn fflapiau siaced Gregor. "Tro dy wep gael
imi roid un ichdi."
"Gwll fi!" meddai Gregor mewn braw a rhoes Adam
sgwd iddo at ei ddesg. "Eistedd!" meddai. Gwasgodd Gregor i'w le y tu
ôl iddi, roedd yn rhaid iddo fynd i'w gwrcwd i ffitio, fel pry copyn mawr mewn
bocs matsys bach. Adam yn eistedd eto ar gornel y ddesg a sbio arno fel petai'n
aros am eglurhad. Sylwodd Gregor fod crawen o waed wedi ceulo'n ddu yn ochr ei
glust ac wedi rhedeg i rych yr hen graith ar ei foch. Nid oedd wedi ymolchi na
chribo'i wallt, yn ôl pob golwg, ac roedd oglau mwg a diod yn codi ohono fel o
domen."Wel?" meddai'n filain.
"Wel be?" meddai Gregor yn ceisio tynnu'r llyfrau
ato yn lle bod Adam Laban yn eistedd arnyn nhw.
"Wel, lle wyt ti 'di bod?" Pwyntiodd Adam at ei
arddwrn er nad oedd oriawr arno. "Ti'n hwyr," ysgyrnygodd.
"Gwell hwyr na hwyrach," meddai Gregor yn
nawddoglyd. "Tydi'r Du Traheus heb ddweud dim byd wrtha'i am fod yn hwyr ac
iddo fo dwi'n atebol 'dwi'n meddwl, ia ddim, Adam?"
"Ia, ac i finnau mae'r mwnci hwnnw'n atebol,"
poerodd Adam. "Wyt ti wedi dal yr adran yma'n ôl am hydoedd hefo dy
galifantio ac wedi rhoid y Du Traheus mewn cawl poeth hefyd."
"Choelis i fawr," meddai Gregor. "Chdi'n
bennaeth ar y Du Traheus? Llnau blychau llwch ydi dy waith di i fod, ti'm yn
bennaeth arno fo."
"Tyd hefo fi," meddai Adam yn colli mynedd ac yn ei
halio ar ei ôl fel doli glwt at bulpud y Du Traheus. "Tyd lawr o fanna'r
epa blewog," gorchmynodd ar y Du Traheus. Daeth hwnnw i lawr a sefyll ger
eu bron, roedd ei gefn mor grwm a chrwban a'i figyrnau'n llusgo ar lawr. Cododd
ei ben a sbio'n dinslip o'r naill i'r llall heb ddweud un gair. Cododd Adam
Laban gyfrol drwchus o fwrdd gerllaw. "Pethau garw ydi llyfrau am godi isio
cysgu ynde?" meddai'n pwyso'r gyfrol yn ei law ac yn ei chodi'n uchel uchel
ac yn ei waldio i lawr i ganol corun yr hen ŵr. Cwympodd y Du Traheus yn flêr
ar ei fol ar lawr a'i freichiau a'i goesau'n gwneud croes a'i sbectol wedi fflio
at odre'r pulpud oddi wrtho.
"Paid â gadael i hyn ddigwydd eto, Du Traheus,"
gwaeddodd Adam Laban yn rhoi cic anwaraidd iddo yn ei asennau.
Wedi iddo fynd dyma Gregor ar ei liniau yn ochr ei feistr a'i
droi'n ofalus ar ei gefn. Estynnodd gwpwl o lyfrau clawr meddal a'u sodro'n
glustogau o dan ei ben a gosod ei sbectol yn ôl ar ei drwyn. Aeth i gwpwrdd y
pulpud a thywallt gwydraid bob un iddyn nhw ac wedyn ceisio arllwys dogn y Du
Traheus lawr ei gorn gwddf ond ar hyd ei locsyn a'i ddillad aeth y rhan fwyaf.
Ta waeth, bu'n ddigon i'w ddadebru ac yn y munud galwodd am wydraid arall a'i
lyncu ar ei dalcen. "Dyna welliant," meddai. Cododd yn ei eistedd.
"Rŵan," meddai'n ysgwyd ei fys yn ddifrifol, "chaiff hyn
ddim digwydd eto."
"Neith o ddim, syr," addawodd Gregor.
"Ydan ni'n gwybod be ydio?" holodd y Du Traheus.
"Be'di be, syr?" meddai Gregor.
"Be sydd ddim i fod i ddigwydd eto."
"Fi'n bod yn hwyr yn ôl o 'nghinio, syr."
"O," meddai'r Du Traheus. "Wel, paid â bod yn
hwyr yn ôl o dy ginio 'ta. Dyna hynna wedi'i setlo."
"Mae'n ddrwg gen i am achosi trafferth ichi. Ydio'n wir
ei fod o'n bennaeth arnoch chi, yr Adam Laban yna?"
"Dyna mae'n nhw'n ddweud wrtha'i," meddai'r Du
Traheus yn freuddwydiol. "Ond mae na feistr ar Mistar Mostyn decini hefyd,
toes?"
"Ond llnau blychau llwch ydi'i waith o i fod, ddylis
i," meddai Gregor mewn penbleth.
"Ia," meddai'r Du Traheus. "A dim ond y fi
sy'n smocio. Mae'r adrannau eraill i gyd yn ddi-fwg ond mi fynnais i'r hawl i
gochi 'nghetyn rŵan ac yn y man ac mae gen i'r hawl i gadw gwirodydd a bara
caws a ballu hefyd. Sut fywiwn i yma fel arall, dŵad?"
"Yma ydach chi'n byw go iawn?"
"Wel ia, lle arall? Dwi'n dallt bod gaeaf arall ar y
gorwel, ond tydwi'n goro poeni dim am bethau felly fan hyn nacdw. A thydwi'n
talu dim rhent er na cha'i ddim mynd allan wedyn bedi ambell swadan gan Adam
Laban yn ochor hynna i gyd?"
"Oes ganddo fo hawl i fod yn bowld hefo chi?"
"Nagoes, nid yn bowld," meddai'r Du Traheus yn
byseddu'r ŵy oedd yn codi ar ei gorun. "Geith o fod yn ddigwylidd, yn
hy hyd yn oed ond nid yn bowld yn ôl fy nghytundeb gwaith. Ond wedyn does nemor
o wahaniaeth rhyngddyn nhw felly fydda'i ddim yn cwyno."
"Ond powld yn hytrach na digwylydd ydi'ch galw chi'n
'epa blewog' ia ddim?"
"O, dwn im," meddai'r Du Traheus yn ystyriol.
"Na, hyfdra ydi hynny, yn fy marn i."
"Chi ŵyr eich pethau," meddai Gregor yn
dechrau amau tybed oedd ei feistr yn swllt crwn.
Dysgodd lawer o'i lyfrau benthyg. Cardiau ac nid tudalennau
oedd eu hangen arno, a blychau i'w dal. Pan holodd y Du Traheus am rhain
cyfeirwyd o at hen storfa heb glo arni lle cafodd y cwbwl lot. Dysgodd lenwi
cardyn i bob llyfr a'u dosbarthu'n ôl y wyddor, blwch i bob llythyren. Ni bu
fawr o dro chwaith yn sylweddoli fod yn haws cychwyn mewn un man a dilyn hyd
braich ar hyd y rhes yn hytrach na chipio cyfrolau o hwnt ac yma ac wedyn
anghofio lle i'w cadw. Ni ddangosai'r Du Traheus unrhyw ddiddordeb yn ei waith.
Cai Gregor lonnydd i wneud fel fyd fynnai. Nid âi Gregor allan am ei ginio,
arhosai i rannu tamaid efo'i feistr yng nghodre'r pulpud. Yr unig un a ddeuai ar
ei gyfyl wrth ei ddesg fyddai Adam Laban pan ddeuai beunydd i wagio blwch llwch
y Du Traheus ac i gadw llygad ar bethau.
Ar waethaf diffyg diddordeb ei bennaeth llwyddodd Gregor ar
ei liwt ei hun i gofrestru hyd braich oddi wrtho i bob cyfeiriad o lyfrau o fewn
ei ddiwrnodiau cyntaf yn y gwaith. Gweithiai'n ddygn ac ni chai amser i hel
meddyliau. Un pnawn rhydd gafodd o'n ystod yr amser yma a gwnaeth yn fawr o'i
gyfle i brynu chydig o anghenion at ei fyw, sanau, tronsys, sebon, papur
sgwennu, amlen a stamp, a bag lledr i'w cadw'n dwt. Ar un o'r stondinau ail-law
ger y parc gwelodd set radio a holi'i phris. Wedi cael praw fod y batris yn
gweithio fe'i prynodd er nad oedd hi'n ffiaidd o rad. Ar stondin arall cafodd
ffram ffoto o fetel gwyn a ffenest hirgron ynddi i ddal llun. Bechod na fyddai
ganddo lun o Alice i'w roi ynddi. Sut bu mor flêr, meddyliai, wrth agor y darn
cefn a sefyll y ffram ar y bwrdd. Ta waeth, roedd ei lofft yn fwy cartrefol o
chydig rŵan a fyntau fel pioden a'i bethau bach o'i gwmpas fel hyn yn ei
nyth oer. Cododd weiren y radio a chwarae efo'r nobyn tiwnio, ei glust yn sownd
i'r twll sŵn ac o'r diwedd daeth drwy'r sŵn ffrio a gwichian furmur
lleisiau o'i wlad ei hun. Er prined y dalltai o'r geiriau egwan drwy hisian
tonnau'r awyr roedd yn ddigon i bwysleisio'r pellder rhynddo a'i fywyd cynt.
Diffoddodd y set a'i gwthio i waelod ei fag. Tynnodd ato ddalen o bapur a chodi
pin sgwennu. Doedd o rioed wedi sgwennu ati o'r blaen, ystyriai, a digon
chwithig oedd trio gwneud hefyd. Byddai dweud y gwir plaen yn siom iddi, nad
oedd o wedi llwyddo i gyrraedd nunlle go iawn, ac efallai pe deuai pethau'n well
cyn hir y byddai'n difaru cwyno'i fyd ar hyn o bryd... ond doedd dim diben codi
gobeithion gweigion chwaith... Be alla'i ddweud? Gadael iddi wybod ei fod wedi
cyrraedd yn saff, ei fod o'n dal i'w charu, ei fod o'n meddwl amdani a ballu a
ballu... Wedi cyfeirioi'r amlen a gwasgu'r stamp i'w le cododd ei olygon tua'r
ffenest a gweld cysgodion nos yn dechrau hel. Roedd hi'n hwyr glas iddo fo hel
ei draed i'w waith, shifft nos eto, pam goblyn fod angen llyfrgellwyr arnyn nhw
ddydd a nos? Ar ei ffordd allan gollyngodd y llythyr i flwch post y gwesty yn
ochor drws Mrs Laban a'i nelu hi ffwl sbîd am y llyfrgell erbyn chwech.
Penderfynasai'r bore hwnnw y cymerai un silff ar ei hyd heno
a cheisio cofnodi'r holl lyfrau oedd arni. Byddai'n waith hir, tybiodd,
wythnosau o waith, efallai, ond fe sylwai'r Du Traheus ar ei ymdrech, fe gai
weld ei fod ar ben ei bethau ac fe gai ganddo'r ganmoliaeth a haeddai. Er mwyn
asesu'r hyn oedd o'i flaen aeth am dro rhwng y silffoedd ar ei hyd. Buan y canfu
mai dim ond i ardal gyfyng o gwmpas ei ddesg roedd y golau'n cyrraedd, lled
dywyll oedd y silffoedd pella'n ymestyn draw ac yn cael eu llyncu yn y llwydwyll
llychlyd. Hyd yn oed nepell o'i ddesg roedd trwch tenau o lwch yn pylu sglein
coed y llawr ac ôlion ei draed yntau i'w gweld yn gysgod trwyddo. Sylwai ar sŵn
ei draed yn pylu fel y tewychai'r llwch dan draed. Roedd twnelau cyfyng yn agor
bob yn deirllath o'r brif adwy, twnelau o silffoedd a'r rheini'n ymestyn i'r
entyrchion uwch ei ben. Doedd Gregor ddim yn cofio troi cornel ond pan edrychodd
drach ei gefn roedd chwincian y golau uwch ei ddesg wedi mynd. Tynnodd gyfrol
drwchus o gornel silff a'i gosod yn garreg filltir ar ganol y groesffordd lle
safai. Dewisodd droi i'r dde wedyn. Roedd twnelau eraill yn arwain i'r dde ac
i'r chwith eto. Cerddodd a'r llwch yn codi. Cerdded nes oedd y chwys yn dew ar
ei dalcen a'r llwch yn crensian ar ei ddannedd. Dim i'w glywed heblaw sgrwnsian
ei draed fel ar eira sych a fyntau'n meddwl am y rheini gerddodd y lleuad am y
tro cyntaf erioed a'u hôl traed dal yno'n oes oesoedd yn dyst i'w dyfod, yn
meddwl am yr helwyr cregin yn cerdded glennydd y cynfyd ac ôl eu traed nhwythau
wedi aros yn nhywodfaen yr hen arfordiroedd. Tybed fyddai olion ei draed yntau'n
para cyhyd? Digon o waith. Suddai hyd ei fferau i'r llwch, llenwai'r powdwr ei
sanau a'i sgidiau. Roedd gwe pry copyn yn bachu yn ei wallt ac yn ei wyneb.
Tynnodd ei fysedd ar hyd blaen silff a'r eira cynnes yn ffrydio'n ddistaw fel
tywod berwi wyau i'r llawr. O dipyn i beth deuai'r gwe yn gaglau ar draws ei
ddannedd, ceisiai ei hel draw â'i ddwylo ond roedd o'n ymdynhau amdano bob yn
dipyn nes cau'n gortynau lastig o'i flaen. Cydiodd mewn llyfr mawr trwm a'i
luchio i'r rhwydi llwydion a'r llyfr yn siglo'n ara deg arnyn nhw heb hitio'r
llawr. Lluchiodd un arall ar ei ben a phwysau'r ddau yn sigo'r gwe ac yn plymio
â chlep i'r llwch. Troi'n ôl oedd piau hi. Ond lle bu'n cwffio drwy'r gwe
gynnau roedd y cortynau wedi cau eto y tu ôl iddo a fyntau'n gorfod brwydro'n
saith waeth. Cydiai'r gwe ynddo, suddai'i draed i'r llwch, baglai, syrthiodd
unwaith a phwysau'r rhwydi sychion yn gwasgu ar ei gefn ac yn ei lethu a fyntau
wedyn yn gorfod ymlusgo ar ei fol fel llysywen yn y gwair. Dofwyd peth ar y cnoi
ar ei fol pan gafodd gyfrol lydan ar ganol croesffordd. Ond wedi mynd yn bellach
daeth at gyfrol arall debyg ac un arall wedyn. Ymlaen ynteu'n ôl yr âi?
"Meistar!" gwaeddodd ond roedd gwlân cotwm y gwe'n dal y geiriau'n
dynn. Prin bellach ei fod yn gweld ei law o flaen ei wyneb. Cwffio am ei wynt.
Roedd y gwe'n cydied yn ei draed ac yn tynnu yn ei wallt. Hyn i gyd er mwyn
cofnodi rhyw lyfrau sychion na fyddai neb byth yn eu darllen? Llyfrau na wyddai
neb amdanyn nhw hyd yn oed? Damniodd y llyfrau, damnio'r llyfrgell, y ddinas a
phawb ynddi. A'i law'n canfod bwlch yn y gwe. Gallai fustachu i'w draed fan hyn
a medru gwthio drwy'r gwe fel pe trwy storm o genllysg a gwynt. A'r storm yn
llacio. Y gwynt yn gostegu. Mîn yr ias yn pylu. Clywai ei galon yn dyrnu fel
injan a fyntau'n rhedeg yr hanner canllath olaf yn baglu ac yn straffaglu tuag
at y llygedyn o olau a welai'n chwincio ym mhen draw'r twnel.
Sefyll wrth y ddesg bach oedd y Du Traheus yn bwrw golwg dros
y llyfrau a photel ganddo'n y naill law a dau wydr yn y llall a dal i sefyll
wnaeth o a Gregor Marini'n ffrwydro o'r twnel llyfrau ac yn cwympo'n glewt ar
lawr o'i flaen gan dynnu corwynt o lwch a gwe pry cop ar ei ôl.
"Llymed?" meddai'r Du Traheus yn tywallt jochiad da
bob un iddyn nhw o wirod ceirios. "Llychlyd draw fanna, tydi?"
Crafangodd Gregor am y ddiod a'i lyncu. "Llychlyd, syr,
yndi. Ydach chi 'di bod lle mae'r rhwydi'n cau?"
"Dwi'n nabod pob twll o'r lle'ma, achan, a phob pry
copyn - mae rhai mawr i'w cael wyddost, maen nhw'n werth eu gweld... ta waeth,
welist ti'r un, mae'n amlwg..."
Ysgwydodd Gregor ei ben. "Dipyn o adran sgynnoch
chi," meddai wedyn a fyntau wrthi'n hel y gwe o'i wallt ac oddi ar ei
ddillad.
"Be ydi'r cardiau yma ar dy ddesg?" holodd y Du
Traheus yn troi un ohonyn nhw yn ei law'n chwilfrydig. "Cymerais gip ar dy
waith a chdithau'n absennol rŵan, be ydi hyn sgin ti ar y gweill yma?"
"Cofnodi'r adran, syr. Un cardyn i bob llyfr, un blwch i
bob llythyren o'r wyddor. Mae gen i'n barod dros bum mil wedi eu cofnodi
ichi."
"Gorau cofnod, cofnod cof," meddai'r Du Traheus.
"Pum mil, ia?"
"Ia, syr."
"Ac mi wyt tithau'n rhywbeth ar hugain?"
"Saith, syr."
"Wel, mi fydd yn rhaid iti fyw i fod yn dri chant a
phymtheng mlwydd oed felly cyn cei di orffen." Gosododd y cardyn cofnodi'n
ofalus ar y bwrdd. "Well imi beidio dy gadw di."
"Syr," meddai Gregor a fyntau'n ei wasgu ei hun yn
ôl ddesg, "ydi holl fytholeg y byd yma?"
"Nacdi," atebodd y Du Traheus. "Dim ond
geiriau sy'n fan hyn. Digon o eiriau i lenwi un gornel bach o'r jig-so mawr.
Maen nhw'n trio fy nghael i ildio'r gweddill, ond mae fy ngeiriau i'n dŵad
o'r Gogledd Dir, chymeran nhw mo'u rhwydo a'u dal rhwng cloriau trymion. Mae'n
geiriau ni'n licio chwarae ar yr awel yn nail y coed. Mae'n nhw'n hel yng
ngheseiliau'r nentydd ac yn llenwi'r holl ddyffrynoedd. Tydi'r awdurdodau ddim
yn licio meddwl am bethau felly, nacdyn? Geiriau heb awduron? Wyddost ti be ydi
glain neidr? Wyt ti'n meddwl y byddwn yma pe'i cawn yn ôl? Wyt ti'n dallt mai
dy waith di ydi fy helpu fi? Wyt ti?"
"Wel," meddai Gregor yn dallt dim byd. "Chi
'di'r bòs." Rhwystrodd ei hyn rhag dylyfu gên nes i'r Du Traheus droi'i
gefn ac ymlwybro'n ôl i gyfeiriad ei bulpud. Dechreuodd loffi drwy'r llyfrau
o'i flaen. Pum mil yn y bag, meddyliai. Dim ond pum deg wyth miliwn a hanner i
fynd felly, os oedd y Du Traheus yn dweud y gwir. Mae'n rhaid fod yna ffordd
haws na hyn. Gwaith diflas hefyd. Mytholeg? Ai am honno oedd y llyfrau yma'i gyd
yn sôn? Dechreuodd bori yma a thraw ynddyn nhw. Darllen am y tylwyth teg yn eu
hogofeydd yn difyrru'r dydd â'u chwarae peli aur ac yn crwydro'r nos yn
anweledig i bawb ond i blant a hen bobol. Gwelai dair pelen aur yn treiglio o
law i law a'u lliw yn llifo'n felyn mewn ffrwd ddu. Clywai eu lleisiau main yn
gwichian ac yn chwerthin. Gallai weld eu llwybrau'n gweu rhwng boncyffion coed
derw a llawr gwyrddlas anwastad y goedwig yn swigod drosto o gerrig crwn,
esmwyth dan eu cwrlidiau o fwsog. Gallai glywed sŵn afon yn clebran. Yn y
pellder gwelai rimyn golau lle 'roedd y goedwig yn darfod ac wrth ddynesu
gwelai'r caeau a'r borfa'n chwyddo rhwng rhwydi'r waliau. Cyfeiriodd ei gamre
tuag at bluen o fwg a godai, fel y gwelai o ddŵad yn nes, o gorn simdde
tyddyn â llond y buarth o'i flaen yn crafu o ieir a chwiaid. Curodd y drws a
hwnnw'n agor yn wichlyd ohono'i hyn, roedd ei odre wedi ei dreulio fel petai
wedi ei gnoi gan gi. Codi cawl i ddysglau oedd yr hen wreigan yn ei chap gwyn
a'i dillad duon, a'i gŵr llaeswallt llwyd yn dal ei fowlen at ymyl y
crochan. Eisteddodd Gregor wrth y bwrdd a chafodd yntau gawl a hwnnw'n llawn
llygaid tatws a moron yn nofio. Ar hynny dyma ferch ifanc i mewn wedi ei gwysgo
run fath â'r wreigan - roedd hi i'w gweld yn rhy ifanc i fod yn ferch iddyn
nhw, tybiodd, wyres efallai - rhoes ddwy dorth ar ganol y bwrdd. Pan holodd
Gregor am y tylwyth teg a'u peli aur dechreuodd yr henwr chwerthin ac aeth i
estyn cyfrol fawr a darllen ohoni a Gregor yn clywed y geiriau'n llifo fel ffrwd
o'i enau ac yn eu gweld yn codi fel gloynnod byw oddi ar y tudalennau ac yn
dringo hyd fariau'r haul machlud o'r ffenest a'r llestri ar y dresal yn cochi
a'r cysgodion yn dyfnhau a'r geiriau'n dal i godi ac yn hedfan i'r haul yn ddu
fel brain yn erbyn yr machlud coch. Fel y suddai'r haul i frigau'r coed agorai
llygaid cochion ym marwor yr aelwyd a'r tân yn suo'n dawel a llais yr henwr
wedi tewi a Gregor yn synhwyro presenoldeb newydd.
"Cysgu ar y job, ia?" meddai Adam Laban yn
sbeitlyd. "Be sy matar hefo'r gwely acw? Cneuen dan y fatres?"
"Hepian, Adam, mi weithiaf yn hwyr i wneud iawn
amdano..."
"Geith y Du Traheus dalu am hyn," meddai Adam Laban
yn troi i fynd. "Ac oni bai bod mam yn mynnu dal danat mi fyddai'n ddu ar y
diawl arnat tithau."
Teimlai Gregor gywilydd iddo gael ei ddal yn cysgu wrth ei
waith. Estynnodd ato gyfrol arall a dechrau pori ynddi ond ni allai
ganolbwyntio. Roedd y llythrennau'n nofio'n hy o flaen ei lygaid a'r geiriau
eto'n codi oddi ar y papur gwyn nes rubannu'n araf o gylch ei ben fel
bronfreithiaid yn dilyn ei gilydd ar hyd y rhesi a'i amrannau yntau'n cau fel
caeadau ffenestri siopau nos. Cafodd ei fod yn sefyll ar ganol maes a chaeau a
chloddiau a choed o'i gylch hyd y gorwel. Uwch ben roedd haul mawr yn pwyso a
hwnnw i'w glywed yn agos agos uwch ben. Roedd hi'n boeth, pob anadliad yn
llosgi'i lwnc. O dan ei draed clywai'r ddaear yn galed ac yn sych. Nid oedd
gwynt nac awel yn symyd yn nrain y cloddiau. O bell deuai ato leisiau dynion, yn
cynyddu'n raddol, lleisiau'n gweiddi ac yn chwerthin. Y gwres yn llenwi'i wddf
a'i ffroenau. Sŵn traed yn curo'r pridd. Yna fe'i gwelodd nhw. Dwsin, ugain
ohonyn nhw, rai mewn lifrai eraill yn gwisgo dillad pob dydd. Fflachiai llafnau
bidogau yn yr haul, clonciai gynau peiriant yn erbyn gwregysau bwledi, a dau o'r
dynion yn cludo lli draws a'i dannedd yn chwerthin yn yr haul. Gwthient lanc
ifanc o'u blaen, ei wasgod a'i grys gwyn yn agored a'i hances goch yn llac am ei
wddf. Ceisio cadw ar ei draed oedd yntau a'r milwyr yn ei wthio yn ei gefn ac yn
ei gicio. Yr haul yn taro ar foteli'n mynd o law i law. Baglodd y llanc unwaith
a disgyn ond cydiwyd ynddo a'i wthio ymlaen a phan geisiodd blygu i godi
rhywbeth a gollasai cafodd sgwd yn ei gefn a'i yrrodd bedwar cam. Roedd y
lleisiau'n edwino, yn cael eu llyncu gan y gwres. Arhosodd Gregor yn ei unfan.
Pan nad oedd un dim ar ôl ond suo'r pryfaid a churo'i galon dan ei fron
mentrodd i'r lle buon nhw a phlygu i godi'r botwm a welai'n sgleinio ar lawr.
Clywed siffrwd yn nail y coed. Awel yn codi. Cwmwl yn bygwth llithro dros yr
haul. Ai dim ond fo oedd yn clywed y ddaear yn aflonyddu ac yn codi ac yn
gostwng fel tonnau'r môr? Teimlodd ei goesau'n ildio oddi tano, ceisiodd
sadio'i hun yn y clawdd ond roedd yn disgyn, yn disgyn drwy groen y ddaear a'r
cerrig a'r pridd yn llifo i lawr am ei ben. Rhoes ei stumog dro y tu mewn iddo,
rhoes ei dalcen glec wrth daro'r bwrdd.
Chwarddodd y Du Traheus. "Toes yna fyd hefo chdi,"
meddai'n rhwbio ochor ei ben. "Dim rhyfedd fod Adam Laban yn flin. Be wnae
o 'tae o'n gwybod dy fod ti'n darllen y llyfrau?"
"Dwn i ddim be ddaeth drosta'i," ymddiheurodd
Gregor. "Y tro yn y gwe wedi dweud arna'i, beryg. Ddaru o'ch taro
chi?"
"Be ydi hynny i mi?" meddai'r Du Traheus yn
cil-chwerthin. "Fydd gynnon ni ddim llyfrau ar ôl ffordd wyt ti'n eu
llyncu nhw."
"Bedachi'n feddwl, syr?"
"Wel sbia," meddai'r llyfrgellydd yn cyfeirio at y
llyfr y bu Gregor yn ei ddarllen a hwnnw ar agor ar y ddesg o'i flaen. Neidiodd
Gregor i'w draed. Nid oedd ond papur gwyn ar ôl.
"Y geiriau!" meddai Gregor. "Lle'r aeth y
geiriau?"
"Dyna fydd yn rhaid ichdi ddarganfod," meddai'r Du
Traheus yn awgrymog. "Tyd rŵan," ychwanegodd. "Mae gen i
frandi eirin duon go arbennig yr hoffwn ichdi ei flasu."
Pennod 4
Mae'r gwres yn crynnu fel cidyll uwch sofl y bronnydd a'r
awel yn glos fel anadl ci. Rhwng y bonion pigog cyfyd aroglau chwys y pridd yn
drwchus ac yn drwm. Mae hi'n syllu i fôn y clawdd lle mae'r rhedyn yn glustogau
dan gysgod yr helyg. Gwasgod yn dorch, ei wasgod o. Ei chodi. Mae botwm ar goll
arni. Ar donnau'r gwres daw i'w chlust sŵn lleisiau, draw am y cloddiau â
hi, lleisiau'n gweiddi. Cynnwrf o liwiau'n symud rhwng y brigau. Pennau'n
plygu'n ddygyn dros eu gwaith. Chwerthin creulon, chwil. Dros y caeau tuag ati
mae ei lygaid gleision yn nofio ac yn suddo, yn chwilio amdani, ond mae'r dwylo
geirwon eisoes yn tynhau eu gafael, dannedd lli fawr yn gostwng drosto. Mae o'n
codi'i law i'w sadio'i hun, yn bachu awyr, dychryn lond ei lygaid, lond ei
floedd. Ei floedd yn boddi'r chwerthin. Ei floedd yn boddi'r hindda ac yn ei
llenwi â ias angheuol. Ar ei phennau gliniau mae hi'n sibrwd
"Deicws!" ond mae'r pnawn yn llawn distawrwydd, y coed eto'n gwisgo'u
dail, adar yn cylchu'n araf. Mae'i chysgod hithau'n llithro ar hyd y clawdd a'r
wasgod yn dynn at ei gruddiau. Nid yw'n aros i godi'r cap gwyn sy'n cwympo oddi
ar ei phen. Erbyn cyrraedd y lle nid ar ôl ond ambell botel wag a stympiau
sigarennau, a gwaed gludog ar y glaswellt ac yn bwll ar lawr. Ar ei phennau
gliniau cyfyd hithau'r gwaed i gwpan ei dwylo a'i lyfu oddi ar ei chledrau a'i
dagrau'n boeth a'r gwaed yn hallt ar ei dannedd. Dim ond un gair sydd ar ei
gwefusau: "Pam?" Erbyn iddi agor ei llygaid mae'r hwyr eisoes yn hel
yng ngheseiliau'r cloddiau a'r gwybed bach yn symud rhwng y sêr. Ym môn y
clawdd mae'r gwlith nos yn oer ar y rhedyn a hithau ar ei hyd ar lawr heb glywed
dim o gerdded y pryfetach dros ei choesau a thrwy'i gwallt. Fel pe na bai dim yn
bod go iawn try ei hwyneb tua thref a'r wasgod yn dynn yn ei dyrnau gwaedlyd a'i
gwallt ar draws ei dannedd a'r rheini'n clecian.
*
"Wyddoch chi," meddai Gregor a nhwthau'n llymeitian
brandi eirin duon wrth odre'r pulpud. "Wyddoch chi, y sôn yma gynnau am y
Gogledd Dir?"
"Gwn," meddai'r Du Traheus.
"Dwi wedi clywed dipyn o hanes y lle," meddai'n
trio cofio rhywbeth amdano fo. "Mae nhw'n gwisgo'n hen ffasiwn yno,
tydyn?"
"Mae nhw'n cadw at yr hen bethau, yndyn tad. Deu, mi
fasa'n werth iti glywed y straeon sgynnyn nhw. Does yna fawr ar ôl yno sy'n eu
gwybod i gyd." Cnociodd y Du Traheus ei getyn yn y blwch llwch a'i osod yn
ofalus ar ei ymyl. Roedd golwg bell yn ei lygaid a Gregor yn dychmygu ei feddwl
yn crwydro fel cwmwl ar hyd y Gogledd Dir.
"Ydio'n bwysig fod y chwedlau i gyd yn cael eu
hel?" holodd yn ddiniwed gan dywallt gwydraid arall iddo'i hun a'r
tameidiau ffrwythau yn y botel yn llithro i'r gwddw. Beth bynnag oedd gan y Du
Traheus yn stwytho yn ei wirod roedd o'n ychwanegu blas rhyfedd ar y naw.
"Siŵr iawn ei fod o'n bwysig," meddai'r Du
Traheus yn fyfyriol. "Mae'r awdurdodau am gofnodi pob wan jac ohonyn nhw,
fel y cadwer i'r oesoedd a ddêl a ballu neu fydd dim byd i'w roi yn yr
amgueddfa erbyn byddan nhw wedi eu gwastrodi'n llwyr."
"Un o'r Gogledd Dir ydach chi?" holodd Gregor er
mwyn dallt pethau'n iawn.
"Ia, mysg llefydd eraill," meddai'r Du Traheus yn
tynnu'i law dros ei locsyn. "Ac mi dwi cystal chwedleuwr â neb ar affeth
hon y ddaear, mi gurwn y gorau eto, heblaw Ddail Coed, hwyrach. A dyma finnau'n
fan'ma'n geidwad carchar geiriau, myn Llaw Gyffes."
"Dach chi'n difaru dwyn y geiriau felly?"
Edrychodd y Du Traheus yn synn arno. "Ddygis i ddim byd,
Gregor bach. Y fi gafodd ei ddwyn a'i ddal yn gaeth, nid y geiriau. Goruchel
garcharorion, wir, tydi Mabon ddim ynddi hi, na'r pen byngalo Gwair yna. Neb
wedi 'chael hi'n waeth na nhw, neb wedi cael ei garcharu cyn dosted, choelis i
fawr! Be amdana i? Ydw i'n cwyno fy myd fatha ryw gadi ffan? Nacdw. Diodde'r
dynghedfen yn ddistaw. Ac yma fydda'i nes diwedd geiriau oni bai am lain neidr
i'w thorri. Ia, yn fy sgîl i daeth y geiriau yma. Ac a finnau'n gaeth yma pa
obaith sgin i o ganfod glain neidr y Gogledd Dir. Oni bai..." Pwyntiodd y
Du Traheus at ei drwyn hael a wincio'n slei.
"Ddylis i eich bod chi wrth eich bodd yma," meddai
Gregor. "Yn eich cragen danddaearol fan hyn yn byw ar hen freuddwydion ac
yn slochian lysh. Fedrith pawb ddim byw yn yr hen oesoedd, cofiwch."
"Nid pawb ydwi," meddai'r Du Traheus. "Ac nid
hen oesoedd ydyn nhw. Fydda'i'n teimlo weithiau fel can mlynedd yn ôl ac
weithiau fel can mlynedd ymlaen, mil o flynyddoedd, pa wahaniaeth? Cylch ydio i
gyd fel glaw, afon a môr. Peth yn felys a pheth yn hallt. A dim ond hyn rŵan
sy'n cyfri."
"Dallt dim byd arnoch chi, syr," meddai Gregor yn
clincian gwydrau â'i feistr. Yn ddi-daro, cododd lyfr clawr lledr cywrain oddi
ar y bwrdd a'i droi yn ei law. "Ydwi'n dallt yn iawn eich bod isio rhywun i
fynd drostoch i'r Gogledd Dir, feistr?"
"Pwy âi drosta'i, Gregor bach? Aderyn du a'i blyfyn
sidan? Pwy gawn i'n ddigon dibynnol, yn ddigon dewr, yn ddigon o foi? Mae hi'n
ddrwg yno, mae'na helynt fawr, fydd dim sôn am y Gogledd Dir cyn bo hir. Mae'r
lle'n gyntefig, tydyn nhw'n credu dim mewn technoleg, does yna ddim peiriannau,
dim trydan, dim teledu, ac mae'i dillad nhw'n hen ffasiwn ac yn glytiau drostyn
nhw. Deu, dwi'n cofio fel byddai'r lle'n dew hefo twristiaid, dŵad i
ryfeddu fydden nhw, o'r Taleithiau Breision am y ffin hefo'u fidios a'u camerâu,
ond toes fawr o sôn am rheini bellach, ddyliwn. Rhy beryg, weli di. Pwy ddiawl
âi drosta'i i le felly, Gregor?"
"Fi, syr," meddai Gregor yn ddistaw bach.
"Cythral o neb isio twllu'r lle, nagoes?" Nid oedd
y Du Traheus fel petai wedi clywed. "Pethau diasgwrn cefn ydi ymwelwyr,
fachgen, mi fydden nhw'n dŵad o'r blaen fel llygod o'u tyllau, yn eu
coetsys moethus hyd y traffyrdd dan y mynyddoedd a nhwthau'n uchel eu cloch yn
chwerthin am ben pethau heb wybod eu hystyr yn prynu heb nabod y pris. Ond y
munud y daeth hi'n saethu mi sgrialodd y diawled i'w coetsys a ffoi. Does yna
fawr o dramwy drwy'r twnelau erbyn hyn, mi wranta, dim ond rheini sy'n ffoi am y
Taleithiau Breision sy'n mynd drwyddyn nhw erbyn hyn."
Pesychodd Gregor i'w ddwrn. "Os ydach chi'n chwilio am
rywun i hel straeon ichi," meddai'n codi'i lygaid i wyneb y Du Traheus,
"mi af i ichi. Yr holl ffordd i'r Gogledd Dir."
"Ia, Y Gogledd Dir." meddai'r Du Traheus yn codi'i
getyn at ei wefus ac yn estyn am ei dân. Eisteddai'n ddywedwst gan syllu i'r
pellder, heibio'r silffoedd, heibio'r llyfrgell, debygai Gregor, hyd lwybrau
daearyddiaeth ei gof.
"Esgusodwch fi, syr," meddai Gregor yn wylaidd,
"dweud oeddwn i..."
"Mi wn i'n iawn be ddywedaist ti, is-gatalogydd dan
hyfforddiant," meddai'r Du Traheus. Caeodd ei lygaid. Cyn hir roedd ei ben
yn hongian ar ei frest a'i anadlu trwm wedi mynd yn chwyrnu cyson. Estynnodd
Gregor am y botel frandi eirin duon a'i gwagio i'w wydr. Roedd hi'n edrych yn
debyg i noson hir a'r adran yn dechrau oeri drwyddi. "Sgwn i," meddai
Gregor wrtho'i hun yn pwyso a mesur a fyddai gan y Du Traheus fara caws ar ôl
yng nghwpwrdd ei bulpud ac a feiddiai gymryd tamaid. Rhoes ei wydr ar y bwrdd a
chodi ar ei draed.
Agorodd y Du Traheus ei lygaid. "Gei di fynd,"
meddai.
"Ga'i fynd?" holodd Gregor.
"Cei."
"Be, i'r Gogledd Dir?"
"Ia."
"Go iawn?"
"Mi ddylat wybod na fydd y Du Traheus byth yn
gwamalu." Cododd a'i gefn yn clecian. Esgynnodd i'w bulpud a chwilio un o'r
drorsys. "Mae gen i drwydded yma'n rhywle eith â chdi," meddai.
"Tyd â dy gardyn nabod yma." "Twt lol," meddai'n wfftiol,
"tydi'r safon ddim fel y bydda fo, nacdi? Faint dalist ti am hwn?"
Dywedodd Gregor wrtho a'r Du Traheus yn chwerthin.
"Hwda," meddai'n estyn y drwydded newydd i Gregor ac yn gwthio'r
cardyn nabod yn wfftiol yn ôl i'w ddwylo. "Mi wneith hon yn well ichdi na
chardyn nabod ffug, di-glem."
Diolchodd Gregor iddo a'i harchwilio'n synn. Cardyn mewn
plastig a'i lun o'i hun ynghanol y plastig fel pry mewn amber â'r geiriau GREGOR
MARINI. HELIWR CHWEDLAU. LLYFRGELL Y DDINAS. "Sut goblyn?" holodd.
"Mi gei'r manylion fory."
"Hwyrach y basa peiriant codi llais yn
ddefnyddiol," cynigiodd Gregor.
"Nafsa," meddai'r Du Traheus yn swta. "Tydyn
nhw ddim yn cydnabod technoleg fodern ac felly tydio'n tycio dim trio'i harfer
hi hefo nhw - cwbwl gaet ti fyddai tâp gwag a'r geiriau'n dal i fflio'n rhydd
hyd lle. Mae hi'n hwyr. Adre â chdi ar dy ben."
"Mae gen i lyfr cyfeiriadau," meddai Gregor yn
awyddus i ddangos ei frwdfrydedd a fyntau'n codi o'i boced lyfr bach treuliedig
a'i ddal ar gledr ei law. Yn ei law hefyd roedd botwm bach arian a hwnnw'n
sgleinio'n loyw yn ei fysedd.
Wrthi'n chwythu ar ei lobscows ac yn taenu menyn ar ei fara
yn y caffi dros lôn ar ei ffordd adra o'i waith toc wedi hanner nos oedd Gregor
pan ruthrodd llencyn pengoch dros y trothwy a chamu'n bwrpasol ato. Adnabu
Gregor o. Hwn oedd y bachgen y bu ond y dim iddo faglu Gregor ar risiau Ostan
Laban y bore cyntaf hwnnw pan oedd bob dim yn newydd.
"Mae'n ddifeddwl ohonot, Gregor" meddai'r llencyn,
"i aros allan tan berfeddion fel hyn heb dywyllu dy lety drwy'r dydd a
finnau'n gorfod rhuthro o bant i bentan yn chwilio amdanat. Pa hawl sydd gen ti
i darfu ar amserlen brysur negeswyr y swyddfa?" Eisteddodd yn ymyl Gregor
ac estyn llaw at y bara.
Cymerodd Gregor arno anwybyddu ei hyfdra. "Fel mae'n
digwydd bod, mi fues i yn fy stafell drwy'r pnawn."
"Waeth gen i am dy esgusodion," meddai'r pengoch yn
siarad fel petai'n darllen o lyfr. "Yr unig beth ddywedaf wrthot ti ydi ei
bod yn well iti fynd yn ôl i dy lofft ar fyrder. Mae dweud hyn ynddo'i hun yn
fwy nag a ddylwn ei ddatgelu ichdi ond dwi'n fodlon mentro ychydig er mwyn cael
dy gydweithrediad. Mae arna'i ofn y bydd yn rhaid ichdi adael y cawl'na a
mynd". Llygadai'r bwyd a'r glafoerion yn glasu dros ei wefus.
Roedd ymddygiad y llencyn wedi lladd unrhyw awydd bwyd a fu
gan Gregor. Roedd rhywbeth anghynnes yn ei gylch, rhywbeth yn ei lygaid,
ffieiddiai ato ac ysai i fod o'i olwg. Cododd ar ei draed.
"Cofia di fynd yn syth i dy stafell," meddai'r
llencyn gan estyn at y lobscows a chodi'r llwy.
Daeth cryndod drosto fel ci ar ôl cawod wrth iddo gamu o
gynhesrwydd y caffi i nos y stryd. Tynnodd ei siaced yn dynnach amdano. Ar bob
llaw codai'r adiladau'n uchel a dim ond streipen gul o awyr ddu rhynddynt a'r
cymylau'n chwipio rhwng y toeau uchel. Rhwng ei draed roedd pyllau'r stryd
crynu'n goch dan y golau o ffenest Mrs Laban drwy'r llenni tenau. Wedi agor y
drws a'i allwedd dringodd ar flaenau'i draed drwy'r fforest cysgodion i'w lofft.
Ni wyddai beth i gredu ond eistedd wnaeth o ar y gwely ffram
haearn i'w disgwyl, y fatres yn suddo dan ei ben ôl. Roedd hi'n oer, roedd o
wedi blino ac roedd ei lygaid yn llosgi.
Ymhen hir a hwyr, ac heb glywed siw na miw o unman, cymerodd
stwmp o ganwyll o'r ddrôr ac aeth am dro. Clywsai gan rywun fod yna stafelloedd
i'r swyddfa ar un o'r lloriau uwchben. Efallai y byddai rhywun ar ei draed yno o
hyd, efallai y cai wybod wedyn ynglŷn â'r neges. Doedd fawr o olwg y cai
hyd i neb, serch hynny, a'r tŷ'n gwichian ac yn clecian fel cawr yn ei wely
a phob man yn fagddu fawr. Chwythai awel oer drwy'r coridorau ac yntau'n gorfod
cysgodi'r fflam â'i law. Chwaneg o risiau wedyn, dringo a dringo yn chwilio am
ben draw. Craffu'n ofer am olau yng ngodre'r drysau. O'r diwedd a fyntau'n flin
ac yn ddryslyd troes ar ei sawdl am yn ôl.
Tua'r hanner ffordd i lawr clywodd awel groes ar ei foch a
chanfod ei tharddle ar ei law chwith: grisiau bach yn codi o'r prif rediad. Ym
mhen y grisiau daeth at basej cul yn dirwyn am i fyny eto a'r carped ar ei hyd
yn rhychau bler. Heibio'r tro gwelai ffram o olau melyn am ddrws cil agored a sŵn
chwerthin yn cyrraedd ato o'r tu mewn. Safodd am ennyd i wrando. Lleisiau'n
trafod. Nesâodd nes gweld cefn dyn hirfain â chôt gynffon wennol amdano'n
siarad â rhywun o'r golwg tu ôl i'r drws ac yn cyfeirio bob hyn a hyn at ryw
bapur oedd ganddo yn ei law. Roedd oglau tân coed i'w glywed a Gregor yn tybied
clywed clecian brigau'n llosgi. "Mi fydd wedi cyrraedd erbyn hyn,"
meddai'r dyn hirfain, "cawn alw amdano yn y man... ond yn gynta, llymed
arall?" Dyma'r dyn yn troi wysg ei ochor a Gregor yn gweld gwydr bach
grisial yn ei law a golau'r fflamau'n fflachio drwyddo. Penderfynodd fynd yn ôl.
Ond a fyntau'n troi daeth gwich o'r byrddau llawr dan ei droed a'r dyn yn y
stafell yn chwipio ato gan luchio'r drws ar agor led y pen.
"Wel dyma inni gwrteisi newydd," meddai'n drwynsur
yn gwthio'r papur i'w boced. "Clustfeinio o'r cysgodion, ai ie? Tyd i mewn
yma inni gael dy weld! ... Felly y fo ydio, aie? Gwell y dyn ddaeth 'mhen y
flwyddyn, dyna dy gêm di? Wel, mae'n ddrwg gen i dy siomi, syr, ond mi rwyt ti
braidd yn rhy ddiweddar. Y fath hyfdra! Mae'r negeswyr wedi hen 'laru ar
ddisgwyl wrthot ac wedi mynd i'w gwlâu. Wneith hyn ddim mo'r tro o gwbwl."
Ni wyddai Gregor beth i'w ddweud felly safodd ar y trothwy yn
clywed gwres y tân yn mynd heibio'i glustiau a'r gwynt oer o'r pasej yn troelli
o gwmpas ei bennau gliniau. Ciledrychodd o'i gwmpas. Nis synnwyd o weld Adam
Laban yn eistedd yn braf ar y soffa ledr o flaen y tân, nis synnwyd fod hogan
benddu lygatddu gul yn eistedd ar ei lin, ond braw a gafodd o weld wrth eu
hochor neb llai na Llygad Bwyd. Hwnnw'n dal ei wydr grisial yn drwm yn ei bawen.
"Tyd i mewn a chau'r drws, Gregor," meddai Adam Laban a'i lais yn
crygu. "Mae gen i asgwrn i grafu hefo chdi."
Ni symudodd Gregor.
"Tyd," meddai'r hogan. Ciledrychodd Gregor arni ac
ar ei ffrog hir yn cyrraedd hyd at ei thraed a fflamau'r tân yn disgleirio yn y
sidan ac yn adlewyrchu ym myclau arian ei sgidiau. "Wel wyt ti am ddŵad?
Eistedda fan hyn hefo ni ar y soffa."
Edrychodd Gregor ar y dyn ifanc yn y gôt hir. "Na
chei," meddai hwnnw'n pwyntio at gadair galed. Eisteddodd Gregor. Roedd
gwres y tân yn braf ar ei wyneb.
"Ti'n nabod Adam, twyt?" meddai'r hogan wedyn yn
tynnu'i llaw drwy wallt Adam Laban. Chymerodd hwnnw ddim sylw ohoni, dim ond dal
i rythu ar Gregor. Hithau'n gwenu'n braf. "Gwenllian Mwnwgl Wyn ydw
i," meddai. "A dyma Sebedeus." Nodiodd y dyn côt wennol ato'n
nawddoglyd. Troes hithau at y trempyn, "a dyma Llygad Bwyd."
"Ia, dwi'n ei nabod o," meddai Gregor. "Sut
mae'r hwyl ers tro byd, Llygad Bwyd?"
"Wyt ti'n wir?" meddai Llygad Bwyd yn bigog.
"Dwi'm yn dy nabod di, mêt."
"O, wela'i," meddai Gregor. "Felly mae'i dallt
hi. Wel, mae'n ddrwg gen i os ydwi'n hwyr. Doeddwn i ddim ar fwriad clustfeinio
tu allan, cofiwch, y neges gefais i oedd i fynd i'm llofft a'ch disgwyl chi'n
fan'no." Sylwodd Gregor fod Sebedeus yn sbio'n ymchwilgar ar Adam Laban.
Aeth rhagddo: "Wedi disgwyl yn ofer yn y llofft mi feddyliais fynd i
chwilio am swyddfeydd y negeswyr rhag ofn fod yna gamddealltwriaeth wedi bod,
fel yr ymddengys y bu."
Dal i aros eglurhad gan Adam Laban oedd Sebedeus, heb droi at
Gregor.
"O'r snechgi," chwyrnodd Adam yn codi Gwenllian
Mwnwgl Wyn oddi ar ei lin. Camodd ato a phlygu drosto, ei freichiau wedi eu
sodro ar freichiau'r gadair a'i wyneb creithiog yn agos agor nes oedd yr oglau
sur ar ei wynt yn codi stwmp ar stumog Gregor. "Sut feiddi di geisio codi
amheuon ynglŷn a dibynoldeb gweision y tŷ hwn? Pan glywith mam am hyn
fydd hyd yn oed hithau'n gweld drwyddach di! Mi fydd yma newid byd yma wedyn,
washi! Mi anfonna'i amdano fo'r munud yma inni gael prawf o dy glwyddau di'r
llipryn anonest, unwaith ac am byth!" Cymrodd gam tuag at y drws gan
bwyntio'i fys yn ôl i wyneb Gregor.
"Fydd dim angen tarfu ar y bachgen heno, Adam,"
meddai Sebedeus yn bwyllog. "Mae'r honiad yn chwerthinllyd. Byddai'n sen ar
enw da eich tŷ petaem hyd yn oed yn rhoi hanner clust i ensyniadau o'r
fath. Waeth iddo heb a cheisio achub ei gam trwy feio eraill. Mae arna'i ofn y
ffeindith na thycith hynny ddim iddo'n y wlad hon. Does dim angen i weithiwr
dyfal fel y gwas coch ofni run ymhoniad o eiddo hwn."
"Diolch, Sebedeus," meddai Adam Laban yn ymlacio
drwyddo ac yn camu'n ôl i ganol y stafell. Nodiodd i gyfeiriad Gregor â phoer
ar ei wefus. "Mi ga'i di am hyn, Gregor."
"Heb ddallt oedd o, mwn," meddai Gwenllian yn fwyn.
"Tydio'n ddiarth i'r parthau hyn? Dewch, waeth inni heb â ffraeo. Mi geith
o'i holi gan y negeswyr fory. Yn y cyfamser mae o'n westai i ni. Felly cymer
wydraid bach, Gregor, a chlosia at y tân."
"Diolch," meddai Gregor. Felly nid rhain oedd y
negeswyr, meddyliai. Cymrodd lymaid o'i ddiod. "Os ydwi wedi drysu eich
cynlluniau mewn unrhyw ffordd yna mae'n ddrwg gen i, wneuthum i mohono fo o'm
gwirfodd eithr yn hytrach o'm hanwybodaeth."
"Anwybodaeth?" meddai Llygad Bwyd.
"Ia," meddai Adam Laban, "mae ganddo fo ddigon
o hwnnw."
"Gwenllian sy'n iawn," meddai Sebedeus, "Awn
ni i nunlle'n dadlau dros yr achos heno. Mae'n anghyfleus iawn, dwi'n cyfaddef,
ond dyna fo, mae negeswyr y swyddfa wedi penderfynu, waeth mor eithriadol o
anarferol y bo, eu bod am aros i dy weld di bore fory cyn codi cŵn Caer. Ac
mi gei di ddiolch i'r drefn fod Mrs Laban wedi eu darbwyllo i'w adael tan hynny,
yn groes, mae'n rhaid imi gyfaddef, i'm cyngor innau - ond pwy ydw i yn ochor
negeswyr y swyddfa - ac felly yn rhinwedd fy swydd fel clerc y negeswyr, dwi'n
dy wysio di i ymddangos ger eu bron am chwarter i, yn unol a'r orchymyn."