Dyma'r fersiwn gwreiddiol a anfonwyd i gystadleuaeth y Fedal 31 Ionawr 1994

O'r harbwr gwag i'r cefnfor gwyn

I Sian a Lowri Angharad

(Diolch i Dafydd Tomos am osod yr hirnodau ar ben pob 'w' ac 'y' oedd eu hangen)

Pennod 1

*

Does gen i fawr o reddf at dynnu llun ond nid un anodd mo hwn. Y cwbwl dach chi angen ei weld ydi'r môr yn las a'r haul yn felyn. Gweld porthladd hefyd, a llong ar hyd y cei a honno'n rhydlyd goch. Draw oddi wrthon ni dacw rengoedd o flychau cludo nwyddau'n sgleinio yn yr haul. Y ddinas wedyn yn gefndir a bryniau fel clustogau o'i chylch. Dyma'r cei rŵan, a thorf ansicr yn lledu'n gylch o gysgod y llong. Mae'r milwyr yn cau ar eu hadwy, yn eu dal fel cŵn yn gweithio diadell i gorlan, ac yn eu hel o'r haul sy'n bwrw am eu pennau yn ôl i gysgod y llong a'r golau'n pylu ar eu dannedd. O'r cyrion daw cyfarth a sŵn saethu. Oglau powdwr ar y gwynt. Lleisiau, sŵn traed, gwasgu'n ôl am y bont, sodlau'n cicio'r coed. Saethu eto, yn nes, i'r awyr hwyrach ond yn ddigon i rai redeg dros y bont i'r gorlan haearn ac i'r praidd eu dilyn o dan eu pynnau i gynefin y tun rhydlyd. Dim ond ambell un, rhai o blith y rheini ddaeth heb deulu, sy'n llwyddo i osgoi gwarchae'r bugeiliaid arfog a sleifio'n ddisylw i'w cuddfannau rhwng y bocsys nwyddau mawrion dur.

Un o'r rhain oedd Gregor Marini, cyw pensaer o'r ochor draw. Rhwng dau feddwl yr oedd o, p'un ai i fentro ai peidio. Roedd ei freuddwydion am ddyfodol newydd yn codi pwys arno. Pwy ond hurtyn a gredai bellach, fel y credasai unwaith, fod dim byd rhynddo fo â byd gwell ond dydd a nos a charped o fôr? Dychwelyd a wnai, fe wyddai, fel ci wedi cael cweir, hanner ei gynilion wedi mynd ar y siwrne seithig hon, dychwelyd i chwilio'n ofer eto am waith nad oedd ar gael. I guro ar ddrysau y collwyd goriadau'r cloeau. Ac yn ôl at Alice i drafod cymwysterau'i ddwylo gweigion. Roedd yr haul yn curo'n biwis. Trwy gil ei lygaid gwelai'r dorf gefngrwm yn cael ei sugno i geg y llong. Roedd ei gefn yn erbyn ochor blwch a honno'n llosgi'n boeth drwy'i siaced a'i grys. Dau gam ac fe fyddai o'r golwg rhwng y blychau. Gweld ei gyfle a methu'i gymryd. Ac ni chafodd ail-gynnig. Cydiwyd yn ddiseremoni yn ei fraich a'i lusgo'n nerthol i'r agen gul a llaw fel rhaw yn cau ar ei lwnc a'r bysedd papur tywod yn crafu'i ruddiau. Ni welai ddim, ni allai na thynnu gwynt nac yngan gair, roedd yn rhy wan i strancio. Ildiodd i'r cledr arw a gaeai arno.

"Dilyn fi, Gregor, a phaid â baglu," meddai llais bloesg yn ei glust a fyntau'n cynefino efo'r cysgodion ac yn gweld gwyneb tywyll yn chwysu ddwy fodfedd o'i drwyn. A gweld dau lygad golau dan aeliau trwchus yn syllu arno fo. Tynwyd y llaw o'i geg.

"Petrog!" meddai'n llyncu gwynt.

Wedi cropian rhwng y blychau led cae go lew o'r cei cawsant hyd i flwch gwag naw medr wrth dair a dringo iddo.

"Be oedd dy feddwl di, Gregor," meddai Petrog. "Isio tynnu'r milwyr am ein pennau ni? Rhaid ichdi gymryd dy gyfle pan ddaw o ichdi. Ei di i nunlla'n tin droi fel'na."

"Wn i," meddai Gregor yn ceisio tynnu caead y blwch ato heb iddo wichian.

"Paid â'i gau o'n glep," cynghorodd Petrog. "Gad o'n gil agored. Mae'na gadwyn fachu'n y top fan'na...brysia."

A'r caead dros geg y blwch dyma hi'n dywyllwch fel diffyg ar yr haul ond bod y gwres yn codi. Roedd Gregor yn dechrau edifarhau na fyddai wedi dilyn pawb i'r llong.

"Sut awn ni o'ma, Petrog?"

Roedd Petrog yn gorwedd ar ei hyd a'i ben at yr hollt lachar. "Aros tan heno," atebodd yn ddi-daro. "Mi fydd yn haws a ninnau'n ddau, haws eu drysu nhw decini. Sgin ti bres?"

"Ryw chydig," meddai Gregor yn byseddu'r arian sychion yn ei boced. Diolchodd fod y gweddill yn dynn a diogel mewn poced gudd yn leinin ei siaced. "Dyma be sgin i." Estynnodd ddau bapur deg dolar.

"Mae'r rheina'n werth pres fan hyn," meddai Petrog yn codi. "Tyd, cym dro wrth yr hollt ichdi gael dy wynt atat."

Rowliodd Gregor draw a drachtio o'r mymryn awel a dreiddiai ato. Ceisiodd godi poer yng ngefn ei geg, eisiau cael iro peth ar ei dafod. Sodrodd ei gadach gwddw rhyngddo â'r dur. Tynnodd ei law dros ei wyneb a'i ên. Chwys fel olew ar ei groen. Rhwbio'i drwyn wedyn rhwng bys a bawd a llenwi dwy ffroen ag aroglau melys chwerw'r chwys. A oedd hynny'n lleddfu peth ar ei bryderon? Gwthiodd ei fysedd yn grib drwy'i wallt, ysgwyd ei ben a chraffu eto drwy gil y drws. A oedd o'n gwneud y peth iawn? Be ddiawl oedd o'n da ynghanol lle diarth heb wybod dim na nabod neb? "Petrog," meddai'n floesg yn troi'i ben, "be ddaw ohonan ni dŵad?"

"Taw â dy gwyno," meddai hwnnw. "Munud fyddwn ni dros ben ffens fydd dal yn y byd arnon ni. Traed dannom a'i nelu hi am y Stadau Breision."

"Be os cawn ni'n troi'n ôl fanny?"

"Gwranda, Gregor, fasa neb wedi cyrraedd nunlle hefo dy agwedd di. Ffin dwristiaid sydd rhwng y Gogledd Dir a'r Stadau Breision, nid ffin ffoaduriaid. Mae'r darn anodda tu cefn inni."

"Ydio?" meddai Gregor yn troi'n ôl at y rhimyn golau yng nghil y drws. Efallai fod cysgod o gwmwl wedi dofi peth ar ŵg yr haul, gallai weld cyn belled â'r cei, gweld o ble deuai'r cloncian cadwynni a chanfod drwyddo rwndi peiriant. Cynyddai'r grwndi a'r chwyrnu a daeth i'w glyw ferw dŵr yn corddi. Caniad hir o'r cyrn. Y llong yn crafu symud, mor araf â bys cloc tŵr. Dilyn a'i lygad y llwybr gwyn yn lledu o'i hôl a dychmygu ffresni'r gwynt ac oerni'r ewyn. Y llong goch fel tegan ar garped glas yn troi'n herciog am geg yr harbwr. Clustfeiniodd am sgrechiadau'r gwylanod conffeti ond mae'n beryg fod y gwynt wedi troi.

Cododd ei ben. Roedd Petrog yn sefyll wrth ei benelin â slas o haul ar ei wyneb yn goleuo'i lygad ac yn duo blew ei ên. "Dwinna isio 'nadlu," meddai. "Symud."

Ildiodd Gregor ei le iddo a fyntau'n gwthio'i wefusau i'r agen gul ac yn yfed yn swnllyd o'r pnawn estron.

Roedd glas yr awyr yn dyfnhau a sglein y dŵr yn pylu. Dringai cysgodion y craeniau fel olion malwod hyd y concrid a'r blychau. Llithrai Gregor i mewn ac allan o freuddwydion blin. Llyncu a llyncu o botelaid o ddŵr byrlymus a'r dŵr yn ffrydio ar ei wyneb ond heb ei ddiwallu. Eistedd wrth fwrdd pafin tu allan i'r Aircol, cynlluniau pensaer oedd y lliain bwrdd ac arno wydr gwag a Gregor wrthi'n galw am chwaneg o ddŵr. Toedd o'n eu nabod nhw i gyd? Ei gydweithwyr, dacw Steffan, ia, a dacw Zwingli, ond doedd neb wedi sylwi arno, ond fe wnai iddyn nhw sylwi, fe fynnai sylw. Gwelai ambell un yn crwydro'r traeth islaw, roedd gwylanod yn plymio drwy'r gwynt uwchben y bae. O'r diwedd daeth Steffan â'r botel ddŵr ar hambwrdd a'i gosod o'i flaen. Ond bob gafael cyn iddo lowcio o'r botel deuai dwylo Zwingli i'w chipio o'i afael ac yntau'n waldio'i ddyrnau allan ond yn rhy hwyr. Cai botelaid arall ond deuai'r dwylo drachefn. Roedd o'n rhedeg o'r gwesty nerth esgyrn ei draed. Pwy oedd yn ei erlid? Roedd o'n rhedeg o'r dref i'r maesydd sy'n codi tu cefn iddi, y môr yn bell islaw a llygaid melyn yr eithin yn ei ddilyn o'r cloddiau. A dyma'r goedlan a'r afon risial rhwng ei cherrig a'r haul yn treiglio yng ngemau'r ewyn. Lluchio'i hyn ar ei hyd ar ei glan a phlymio'i ben yn iasol i'r dŵr nes llenwi'i ben â rhuo'r llif. Drachtio a drachtio ond dim diwallu arno. Yfed nes yfed ei fol yn swigen ond heb dorri syched. Nid oes ddŵr yn afonydd cread i dorri'r syched coch cythreulig hwn. Gwres du du yn ei lenwi a phwysau plum yn ei suddo a golau'r byd yn ymbellhau. Olwyn ffair heb olau arni'n troi yn ei berfedd a dim byd o flaen ei lygaid ond swigod dŵr. Caeodd crafanc am ei fraich a'i dynnu â gafael cranc drwy'r erwau duon. Ei lusgo tua'r ogof yng ngwaelod eigion. Yntau'n cicio ac yn strancio ac yn deffro i fyd du.

"Wyt ti wedi deffro," crafodd llais Petrog a hwnnw'n gollwng ei afael yn ei fraich. "Hen bryd hefyd."

"Lle ydan ni?" meddai Gregor yn llusgo'i dafod dros ei ddannedd ac yn cofio. Drwy gil y drws deuai i'w lygaid glytwaith arian y lleuad yn agor ac yn cau ar y culfor. Nid oedd cwsg wedi ei ddadflino.

"Mae hi'n bryd inni fynd." Rhoes Petrog fraich am ysgwydd Gregor. "Does dim dal be ddaw," meddai. "Well inni rannu'r pres rŵan, rhag ofn. Mi fydd deg dolar yr un yn ddigon am y tro mewn lle fel hyn."

Aeth ias o ddychryn drwy Gregor pan wthiwyd y ddôr a honno'n gwichian dros bob man. Rhaid fod rhywun wedi ei chlywed... Ynteu efallai mai dim ond yn ei ben yr oedd y sŵn mor fawr? Crensian sgidiau hoelion mawr tu allan? Ynteu crafu'r tonnau ar y traeth? Neidiasant o'r blwch ill dau a chropian rhwng cilfachau'r blychau.

Wedi cyrraedd cyrion y blychau roeddynt mewn ardal eang, ddiarth a'r craeniau'n bell ar hyd y cei tu cefn iddyn nhw.

O'u blaen ymestynai gwastadedd gwyneb târ. Erwau o dâr cynnes ar bob llaw. A'r lleuad ar eu cefnau'n gwneud i'w cysgodion hirion chwarae fel pypedau. Clywai Gregor sŵn eu traed yn disgyn o'u cwmpas fel cawod haf. Adeiladau'r porthladd yn isel o'r naill ochor, ambell olau'n felyn mewn ffenesti. Ar yr awel daeth eda o chwerthin atynt a sŵn gwydr yn malu.

"Gwahanu piau hi," meddai Petrog drwy'i ddannedd.

"Be?"

"Gwahanu. Dwbwl y gwaith dal dau. Mi dala'i'r pres yn ôl ichdi eto."

"Ond Petrog..." Ni fu dadl, roedd ei gydymaith eisoes yn pellhau oddi wrtho yn tynnu cwpan yr awyr oren amdano. Symudai'r ddau oddi wrth ei gilydd fel dwy chwilen ar ganol sgwâr. Nid oedd y ffens i'w gweld yn dŵad dim nes. Roedd Gregor ar fin rhedeg ar ôl ei gyfaill pan ddaeth fflach llifoleuadau i fferu'r maes. Breichiau o oleuni'n sgubo fel melin. Disgynnodd Gregor ar ei fol ar lawr a gweld y golau'n sefyll fel bys yn pwyntio a chafodd gip ar wybedyn o ddyn wedi ei ddal yn ei fflam a'i garpiau'n llac fel sach amdano. Lleisiau'n cyfarth, cŵn yn coethi, uchelseinydd yn bytheirio. Gwelodd Petrog yn codi'i ddwylo at ei war.

Gregor yn gorwedd ar ei hyd ar lawr a'r milwyr yn heidio o gwmpas ei gydymaith. Roedd atsain eu bwtsias yn clepio ac yn crafu. Yn ara deg troes ei wyneb tua'r cyrion. Doedd dim lle ar ôl yn ei ben i weld nac i feddwl rhagor. Greddf oedd yn ei dynnu tua'r cytiau sment ar erchwyn y maes a fyntau'n ei dilyn fesul modfedd tuag atyn nhw wysg ei fol. Canolbwyntio'n llwyr ar yr adwy gyfyng hon o gyfle. Llusgodd ei hun gerfydd ei ewinedd i ben to un o'r cytiau a rhwng fflangelliadau'r llifoleuadau fe ddaeth o lech i lwyn at y weiren bigog rhwng ei physt o goncrid cefngrwm gwyn. Lapiodd ei siaced am y weiren uchaf a'i chroesi. Pa ots wedyn am rwygo'r llawes wrth dynnu'r siaced ar ei ôl?

Cyrraedd bywyd ac aros. Stordai, maesydd llwytho. Neb i'w weld. Goleuadau draw. Strydoedd llydan. Adeiladau praff o gerrig nâdd, Gothig o ran arddull, tybiai'n frysiog a'i lygad ar y strydoedd golau lle cai ymollwng ac ymgolli a thorri syched.

Ar y prif strydoedd roedd goleuadau'r ceir yn sgleinio fel haul ar olwyn ddŵr a'r tramwywyr palmant yn gwau drwy'i gilydd yn dilyn patrwm anweledig. Crogai'r goleuadau stryd bob yn bâr oddi ar freichiau haearn cywrain wedi eu sodro yn nhalceni'r adeiladau. O dan rheini wedyn roedd lliwiau'r siopau a'r bwytai'n fflachio'n goch ac yn las. Gwasgodd Gregor i blith y cerddwyr a gadael iddo'i hun gael ei gludo fel gwymon ar lanw aflonydd. Sylwodd ar foneddiges fawr nobl yn sefyll ar erchwyn y palmant, ci cyrliog dan ei chesail a hithau'n codi'i llaw rydd at y traffig. Tacsi gwyn yn nofio ati ac yn sefyll ger ei bron. Hithau'n mynd iddo. Dau gariad fraich ym mraich yn sgwrsio'n frwd, ei ên o'n llyfn a'i wallt yn gyrliog a hithau'n dangos ei dannedd yn fflach ei gwên. Mor dda y gweddai iddi'r capyn lês gwyn ar gorun ei phen. Symudodd y ddau gam yn ôl fel y daeth criw o filwyr lifrai'n hercian cerdded hyd y palmant a nhwthtau'n gwthio pobol o'u ffordd dan chwerthin. Roedd tafarnwr mewn ffedog ddu yn sefyll ar ei riniog fel petai'n gwylio Gregor. Dywedodd rywbeth yng nghlust dyn tal esgyrnog wrth ei ymyl. Gwenodd yntau a Gregor yn gweld y graith wen yn plygu ar ei foch. Cerddodd ymlaen, heibio cardotyn a'i fraich 'dat ei gesail mewn blwch concrid a'i gôt yn fawr a'i wallt yn gaglau. Rhoes Gregor gip olwg dros ei ysgwydd i weld a oedd y tafarnwr yn dal i'w wylio ond nid oedd golwg ohono nac o'r dyn arall. Lle cai o ddiod? Roedd o'n gyndyn i godi diod mewn tafarn rhag ofn ei fradychu'i hun â'i acen, ac fe wyddai nad oedd ei ddillad carpiog yn help, hwyrach y bydden nhw'n gofyn am ei bapurau... rhaid oedd iddo wylio'i gamre nes cael ei draed danno...

"Hei, chdi!" galwodd y cardotyn arno.

Edrychodd Gregor o'i gwmpas. Ond arno fo roedd o'n amneidio. Cymerodd ddau gam tuag ato a phwyntio at ei frest. "Fi?" meddai.

"Be ti'n da ar fy mhatsh i?" meddai'r cardotyn. "Dos, g'leua hi!" Crychodd ei drwyn a throi'n ôl at ei waith yn turio drwy'r sbwriel.

Arhosodd Gregor i'w wylio am ennyd a daeth i'w feddwl y gallai dynnu llaw dros ben y trempyn. "Ges i well hwyl arni'r ochor draw," meddai'n mynd i'w boced ac yn tynnu cwpwl o ddarnau pres mân o'i gwaelod.

Daeth y dyn a'i wyneb yn agos at wyneb Gregor a'i wêdd yn caledu. "Lle cest ti nhw?"

"Ynda," meddai Gregor yn cynnig un iddo. Chwiliodd y boced a'i fysedd yn cau ar chwaneg. "Ges i'r rhain hefyd."

Brathodd y trempyn y darn pres. "Be wyt ti isio?" Roedd ei lygaid llwyd yn chwilio wyneb Gregor Marini.

"Sgint ti ddiod?"

"Oes, diolch," meddai dyn y biniau.

"Gei di'r pres os ca'i ddiod," meddai Gregor.

"Sgin i'm gwerth hynna." Cododd botel fawr frown o boced ei gôt a'i dal yn erbyn y golau.

Hanner llawn. Cymerodd Gregor hi. Y cwrw cynnes fflat yn ffrydio drwy'i gorff ac yn codi nerth i'w galon. Gwagiodd y botel blastig a honno'n rhoi o dan ei fysedd. Rhoes hi yn y blwch sbwriel ac estyn ei law.

"Gregor 'di'r enw," meddai.

"Llygad Bwyd," meddai'r trempyn yn gwthio llaw Gregor oddi wrtho. "Dim ond diod oeddach di isio?"

"Dwisio bwyd."

"Sgin ti chwaneg o bres?"

"Rhyw gymun."

"Tyd 'ta. Dilyn fi."

Wedi gwthio drwy'r bobol cawsant balmentydd rhydd. Ni allai Gregor benderfynu beth oedd achos y llwch du dros wynebau'r adeiladau, llygredd ceir ynteu mwg tanau glo. Ym mhen pella'r ffordd gwelai geg y brif stryd yn sgwâr o oleuni a'r bobol yn croesi ar ei thraws.

Hanner ffordd i lawr y stryd o'u blaen gwelai haid o drueiniaid wedi hel fel gwenyn i bot jam at ryw risiau llydan. O boptu'r grisiau ymestynai ffenestri llydan ddau led tŷ ar hyd y stryd ac ar waetha'r stremps llwyd hyd y gwydr gellid gweld fod yna ferw mawr tu mewn. Brasgamodd Llygad Bwyd i ganol yr haid garpiog a Gregor yn gweld fod hyd yn oed y rhai uchaf eu cloch am ildio'u lle iddo. Cadwodd yn dynn yn ei sodlau. "Ddim chdi!" gwaeddwyd a dwylo'n gwthio Gregor yn ei ôl.

"Mae o hefo fi," meddai Llygad Bwyd yn tynnu Gregor gerfydd ei lawes.

O gynefinio â golau hallt y stribedi gellid gweld yn y mur fwlch sgwâr a thrwyddo lewysau gwynion a dwylo menig pinc yn rhannu cawl a bara. Cawson nhwythau fara a phowlenaid o gawl bob un a Gregor yn cynnig pres.

"I fi mae'r rheina," meddai Llygad Bwyd "I fi mae'r pres am ddŵad â chdi yma, mae'r bwyd am ddim."

Wedi gwasgu i le gwag wrth un o'r llond neuadd o fyrddau swnllyd claddasant y cawl dima a'r bara haidd. Codai stêm o gotiau'r bobol ac anger o'u cawl ac roedd oglau bresych wedi ei ferwi'n drwm drwy'r ffreutur, yn gymysg ag oglau piso'n sychu.

Roedd gan Gregor syched eto.

"Cwrw?" chwarddodd Llygad Bwyd. "Mae'na dap dŵr yn y wal yn fancw."

Dim ond wedyn, ar bafin stryd gefn, y daethon nhw, dan arweiniad Llygad Bwyd, at fwrdd gwerthu â photeli plastig yn sgleinio arno. Safai'r gwerthwr y tu ôl i'r bwrdd a thua dau ddwsin o ddynion simsan yn sefyllian o'i flaen. Cymerodd Llygad Bwyd bres gan Gregor a gwthio drwyddynt fel y gwnaeth cynt, er tro'ma sylwodd Gregor fod llai o ildio nag a fu. Wedi cryn drafod a phwyntio a chyfnewid dychwelodd gyda dwy botel blastig drom a photel wydr gwyn. "Hwda," medda fo'n gwthio un i ddwylo Gregor. Roedd Gregor yn sbio arno fo'n ymholgar. "Toedd yna ddim newid," ychwanegodd.

Rhoesant glec i'r un gyntaf yn y fan a'r lle a'r dynion yn eu gwylio. Gadawodd Llygad Bwyd stwmp yn ei gwaelod a'i gwthio i'r dwylo a ymestynai amdani. Cipwyd hi ac aeth hi'n dwrw rhwng y dynion. Roeddan nhw'n dal i glywed lleisiau'n ffraeo y tu cefn iddyn nhw a nhwthau'n ymbellhau yn ôl i lawr y stryd.

Mynd linc di lonc fuodd pia hi wedyn. Llygad Bwyd ar ben ei ddigon. Am i Gregor ganu caneuon môr a Greor yn gwrthod. Be wyddai o am ganeuon môr? Dim ond gorffwys oedd ar ei feddwl. Cyraeddasant faes diffaith o gerrig a chwyn a wal sment ar ei hyd.

"Dyma ni," meddai Llygad Bwyd.

"Fan'ma?" holodd Gregor yn synn.

"Ia," meddai'r llall wedi ei bechu. "Ydi o ddim digon da gen ti, nacdi... Wel dos i gysgu ar fainc parc 'ta, mi weli di chwaneg o dy frid yno. Wrth gwrs yn jêl fyddwch chi erbyn bore ac ar dy ffordd adref erbyn drennydd a rhai clên iawn ydi'r milwyr hefo ffoaduriaid o'r ochor draw..."

"Mae'n iawn," meddai Gregor yn byseddu ymyl blwch papur oedd wedi ei osod yn erbyn y wal. "Fan hyn wyt ti'n byw?"

"Fi pia'r blwch yna," meddai Llygad Bwyd yn taro'r llaw o'r ffordd. "Ia, weithiau." Agorodd y botel dryloyw a chymryd jochiad, ei lygaid yn cau. "Mae gen i wraig a chartref, cofia," meddai'n tynnu'i lawes dros ei enau ac yn eistedd ar swp o bapur wrth ei focs. "A llysfab hefyd. Dwi ddim yn ddiymgeledd, weli di. Ond crwydryn cyffredin liw nos ar hyd y dref ydwi ar hyn o bryd. Wyt ti'n gweld y lleuad yn llenwi? Oni fasa'n ddigon i dynnu neb ar gyfeiliorn o hir syllu arni hi?" Llowciodd yn awchus o'r botel eto a'i chynnig i Gregor. "Mi fedra'i fyw heb y ddiod, wyddost. Nid ar honno mae'r bai. Arna i mae'r bai, mwn, ac ar y mab. Mab yn wir! Mae'n gwilydd fel mae o'n fy nhrin. Troi'r hen ddynes yn fy erbyn i. Fy ngadael yma i gysgu dan y sêr. Estyn y botel imi, wir."

Roedd Gregor wedi blino gormod i fedru meddwi. Doedd ganddo fawr o ddiddordeb yn hanes Llygad Bwyd chwaith. Aeth am bisiad a phan ddychwelodd roedd Llygad Bwyd wedi mynd i'w focs. Tynnodd Gregor y papurach a glustnodwyd iddo dros ei draed a gwthio'n drwsgwl clwt o bapur dan ei ben. Cyn pen dim roedd yntau'n cysgu. Dim ond weithiau drwy'r breuddwydion trafflith y deuai'r palmant caled ato a chnoi yn ei esgyrn. Roedd o'n crwydro llwybrau defaid cae'r dibyn uwchben yr hen borthladd yn chwilio am lwybyr i lawr i'r stryd. Codai'r tai gwyngalch yn risiau o'r cei a gwynebau llwydion fel o hen luniau yn llenwi'r ffenestri. A tho crib coch yn codi dros y dail gwyrddion. Graean y dreif yn wyn dan draed a'r tŷ i'r golwg a wyneb Alice yn dynn yn un o'r ffenesti a'i hanadl ar y gwydr. Troes yntau oddi wrthi a mynd lawr am y dref, heibio'r wynebau yn y ffenestri a'r bysedd ar y stryd. Clywai sŵn fel traed milwyr yn martsio. Roedd y cymylau'n rhannu a'r haul yn tasgu'n llafn. Agorodd ei lygaid a gweld Llygad Bwyd yn sefyll drosto, rhyngddo â'r haul, ei sgidiau'n crensian ar y palmant a'i ddwylo'n chwilio drwy'i bocedi. Sylwodd ar fodiau cnotiog ei draed yn brathu'i pennau o flaenau'i fflachod. Cododd ar un fraich a'r hen ddyn yn tynnu'i ddwylo oddi arno ac yn cymryd cam yn ôl. "Cyfod mae'n ddydd," meddai'n ddi-hid.

Bustachodd Gregor i'w draed. Rhoes ei law yn ei fynwes i deimlo cysur y celc yn y boced gudd. Cododd ei olygon y tu draw i waliau maes y chwyn a gweld cerrig y ddinas yn codi'n onglog ac yn solet. Heibio'r adeiladau gwelai gopaon y bryniau a rhwydi'r cymylau'n llusgo drostynt ac yn cael eu rhannu.

Wedi gadael y maes diffaith daethant at lwybr troed a dail yn drwch dan draed a choed â'u bonion mewn cewyll ar hyd dorlan afon a honno'n llifo dan bontydd cefngrwm. Cerddasant gyda'r afon i lawr tua chanol y ddinas a'r haul yn euro'r brigau. Coed castan, meddlyliai yn dilyn a'i lygad ddeilen unig yn troi ar yr awel. Glaniodd ar wybeb y dŵr a'r lli'n ei chipio a'i chario.

Roedd hi'n fore, mae'n rhaid, cyn lleied o gerddwyr oedd i'w gweld hyd y fan, a'r rheini a welent ddim yn trafferth i sbio ar y ddau drempyn, yn wir yn troi eu golygon ymaith wrth brysuro ar eu rhawd. Fyntau'n teimlo'n well ar waetha'i ben. Eglurodd Llygad Bwyd ei fod am chwilio blychau sbwriel rhodfa'r afon heddiw ac y cai Gregor rannu'r patsh efo fo a bod yr ysbail i'w rhannu ddau draean iddo fo, traean i Gregor ond bod Gregor i dalu am y bwyd. "Bargen dda ichdi," meddai Llygad Bwyd. "Chaet ti'm byd fel arall."

Cydsyniodd Gregor. Cystal ffordd â'r un i gael dŵad i nabod y lle, meddyliai. Cadw ei draed yn rhydd oedd y peth pwysicaf.

Cafodd Gregor hyd i docyn o gylchgronau cyfredol, rai heb eu crychu, wedi eu gadael ar gaead bin, ac oddi tanyn nhw yn y bin belen o 'dafedd gwyrdd-leim. Turiodd yn is a chael bagiad ar ei hanner o sglodion tatws a gweddillion bynsan friwgig yn dal yn ei chwdyn plastig melyn. Gwthiodd y cwbwl i'r rhwyd. Mewn bin arall cafodd bâr o bymps pinc heb gareiau. "Mi lasa'r rhain ei ffitio," meddai wrtho'i hun.

"Be mae'r rhain yn da imi?" holodd Llygad Bwyd yn wawdlyd yn gollwng y sgidiau ar lawr ac yn lloffi drwy'r cylchgronau.

"Rhai cyfredol ydyn nhw, mi gwertha'i nhw am lai na'u pris," meddai Gregor yn cymryd y cylchgronau oddi arno. Aeth i gornel y stryd a thrio'u hwrjio ar y cerddwyr. Ni thalwyd yr un sylw i'w ymbil.

"Cer at y ceir," gwaeddodd Llygad Bwyd dros bennau'r bobol. Aeth Gregor at set o oleuadau traffig a thrio gwerthu'r papurau o ffenest i ffenest. Gweithiai hynny'n well achos ymddangosai nad oedd y gyrwyr eisiau olion bysedd Gregor hyd eu gwydrau. Curo ar ffenest car yn sefyll, hithau'n agor weithiau iddo wthio cylchgrawn i'r agen.

Roedd Llygad Bwyd i'w weld wedi ei siomi ar yr ochor orau. "Go lew, wir," meddai'n cymryd dau draean o'r pres. "Diawch, rwyt ti'n dŵad iddi. Roedd y bara a chig yna'n weddol hefyd ond ei fod o'n sych heb sos coch. Mae'r sgidia yma'n rhy fawr imi."

"Clyma nhw hefo'r 'dafadd," meddai Gregor yn amyneddgar gan dangos iddo sut oedd gwneud.

"Cria gwyrdd-leim hefo sgidia pinc!" gwaeddodd Llygad Bwyd, "be ddeudith pobol?"

"Tria nhw," awgrymodd Gregor gan blygu i dynnu'r hen garpiau oddi ar draed corniog ei bartner. "Dyna chdi," meddai'n gwthio'r rhai newydd i'w lle. "Ti'n grand o dy go rŵan."

"Dipyn o steil, ia wir, achan," meddai Llygad Bwyd yn edrych ar y sgidiau am ei draed.

Gwahanasant eto a Gregor erbyn hyn yn crwydro heibio stondinau marchnad. Ar un stondin cynigiai hen wreigan ychydig lysiau heb fod yn ffres iawn yr olwg: swigan dwll o bupur gwyrdd, rhaffaid o arlleg, cwpwl o afalau wedi mynd a'u pen iddyn. Doedd neb i'w weld yn prynu. Ymhellach draw daeth at stondin dillad ail-law.

"Gad lonydd i'r nwyddau," meddai'r gwerthwr yn gweld bachau Gregor yn y rêl ddillad.

Tynnodd Gregor ychydig arian sychion o boced ei gelc. Daeth y gwerthwr o'r tu arall ato fo a dechrau estyn crysau a siacedi. Gadawodd Gregor ei hen ddillad efo dyn y stondin, mi gafodd sentan neu ddwy am eu gwerth nhw, a martsio'n dalog yn ei grys gwyn a'i siaced ddu i chwylio am stondin trin gwallt. Fel yr ymdwtiai clywai ei galon yn magu hyder.

Wedi cael golchi a thrin ei wallt ac eillio'r egin locsyn ar ei ên aeth am y sgwâr lle trefnasai i gwrdd â Llygad Bwyd. Llygadodd hwnnw fo'n amheus o'i gorun i'w sawdl ac yn ôl. "Bedi hyn?" meddai. "Lle cest ti'r pres?"

"Mae gen i ryw gymun, fel mae'n digwydd bod," meddai Gregor, "a thydwi ddim am gysgu allan eto heno chwaith."

"Wel sbiwch arno fo," meddai Llygad Bwyd yn watwarus. "Chdi a dy ben punt a'th gynffon ddimai, lle uffarn ei di felly?"

"Meddwl hwyrach y basat ti'n awgrymu rhywle, Llygad Bwyd, rhywle anffurfiol, heb fod yn rhy ddrud..."

"Rhywle fydd dim rhaid ichdi ddangos cardyn nabod, ia? Tria Ostan Laban, ar agor ddydd a nos, rhad fel baw a digon o le." Eglurodd lle'r oedd y llety a Gregor yn trio'i orau i gofio'r cyfarwyddiadau.

"A'r cardyn nabod?" meddai Gregor wedyn.

"Dim problem talu ymlaen nagoes?"

"Talu ymlaen?"

"Am y cardyn."

"Be wn i wyt ti'n dryst neu beidio?"

"Gair Llygad Bwyd cystal â gair neb," meddai hwnnw'n bendant. "Pres rŵan, cardyn nabod fory. Mae'na fyrddau hyd Stryd Parc Bach. Bydd yno am hanner dydd."

"Geiriau'n costio dim i neb," meddai Gregor yn ceisio tynnu pres o'i boced heb ddangos mwy nag oedd raid. "Dyma'i hanner o, a'r hanner arall hefo'r cardyn."

Ni wnaeth Llygad Bwyd ond cipio'r papurau doleri a throi ar ei sawdl heb ddweud dim byd. Roedd diferion cawod yn dechrau disgyn fel pys ac yn taro'n swnllyd i'r dail ar lawr. Gwyliodd Gregor yr hen ddyn yn llusgo mynd a'i sgidiau pinc efo'r careiau gwyrdd-leim arnyn nhw yn gwthio fel swch eira drwy'r dail.

Pennod 2

*

A gwynt teg ar d'ôl dithau hefyd, meddyliai Gregor a fyntau'n gwylio'r trempyn yn ymlwybro o glun i glun hyd lwybr yr afon oddi wrtho. Anadlodd yn ddwfn o leithder y pnawn a chlywed gwres ddoe yn bell. Roedd hi'n fendith cael cefnu ar Llygad Bwyd, cefnu ar ei gwyno a'i gecru a chael bod ar ei ben ei hun i sylwi ar y sêr yn deffro. Doedd neb yn mynd i ddweud dim byd wrtho fo rŵan, neb yn mynd i gydied yn ei benelin a'i lusgo naill ochor. Cai gardyn nabod fory os byw a iach ac os oedd coel ar Llygad Bwyd ac os na chai, faint gwaeth fyddai? Oni fentri di beth, enilli di ddim, meddyliai gan gychwyn i lawr i gyfeiriad canol y dref. Er mwyn sefydlu'r patrwm strydoedd yn ei feddwl penderfynodd gael hyd i'r lle roedd i godi'r cardyn drannoeth. Roedd y gawod sydyn wedi hel llawer o gerddwyr y palmentydd oddi ar y strydoedd. Doedd neb allan wrth fyrddau'r palmant, y cadeiriau wedi eu troi wyneb i waered at y byrddau a'r ymbarelau i gyd ar gau. Lle braf ar bnawn o haf, siŵr o fod, meddyliai, rhyfedd mor sgut y gallai'r hinsawdd droi mewn lle fel hyn. Dychmygai'r jolihoetwyr hirddydd haf yn llymeitian gwin ac yn chwerthin dan awyr las. Onid oedd rhywbeth yn ddigalon am y byrddau rŵan a dafnau'r gawod yn crogi'n glychau o gefnau'r cadeiriau?

Lle bynnag y cerddai, byddai'n clywed arogleuon dieithr yn llenwi'i ffroenau, a synau rhyfedd yn nofio i'w glustiau. Roedd hyd yn oed coethi'r cŵn o gefnau'r tai i'w glywed yn wahanol i gyfarth cŵn ei wlad ei hyn. Eisiau bwyd, yr arogleuon yn codi awydd arno, eisiau cysur rhywbeth poeth yn ei fol. Efallai byddai'r ddinas yn llai afreal iddo wedyn. O stondin stryd fe brynodd gig seimllyd mewn poced hirgrwn o fara fflat a chlywed ei flas yn taro'n chwithig chadal bwyd ei wlad. Rhyw hadau poethion yn y does yn llosgi'i lwnc a'r saws coch sur am ben y cig yn codi syched arno'n syth bin. Gwasgodd y papur lapio i fin concrid a tharo i mewn i'r bar agosaf heb fentro fawr pellach na chornel y bar. Roedd o'n falch o'r curo byddarol a daranai o'r uchelseinydd, ni allai neb mo'i holi â'r fath wahanfur o sŵn yn berwi o'i gylch. Rhoes glec i'w gwrw ac allan â fo a'i draed yn sydyn fel clai a phob cymal yn ei gorff yn gwingo. Faint o'r gloch oedd hi? Doedd bosib ei bod hi'n hwyr iawn - ac eto roedd y nos yn dew o'i gylch a'r goleuadau'n diffodd o un i un yn y tai bwyta a'r caffis nos.

Erbyn iddo fo gael hyd i'r gwesty - doedd y rhan fwyaf heb glywed sôn am Ostan Laban, llai byth yn gwybod lle'r ydoedd - roedd y lle mewn tywyllwch a'r drws dan glo. Dringodd y grisiau at y porth a thanio matsen i gael gweld a oedd unrhyw gyfarwyddiadau i hwyrddyfodiaid. Nagoedd, dim byd. Colofnau cerrig mawr o boptu'r drws, cerrig crwn a cherrig sgwâr am yn ail yn taro'n chwithig ar lygaid Gregor, arddull troad y ganrif, tybiai, annaturiol, hyll. Cododd y cnociwr rhwng bys a bawd a'i ollwng - a'i galon yn llamu wrth i'r diasbedain annisgwyl atsain o'r cyntedd fel carreg i bydew. Clywodd rwgnach a sŵn sbrings gwely. Toc dyma olau'n cael ei gynna yn goch y tu ôl i'r llenni. Golau wedyn yn y cyntedd. Agorwyd y drws led cadwyn fachu a mellten fflashlamp ar ganol ei wyneb yn ei ddallu.

"Bedachisio?" mynnodd llais blin o'r tywyllwch y tu ôl i'r golau.

"Llety am y noson," meddai Gregor yn codi'i law at ei lygaid.

"Dim lle. Rhy hwyr. Nos dawch." Llais dynes flin.

"Os gwelwch yn dda," meddai Gregor yn bwyllog ac yn gwrtais, "roeddwn i ar ddallt eich bod chi'n gorad ddydd a nos a byth yn llawn. Wnaech chi mo 'ngadael ar y stryd?"

Crwydrodd y fflashlamp drosto eto. "Wel wir," meddai hi fymryn yn llai piwis, "Lle fuoch chi tan rŵan? Lle mae'ch bagiau?"

"Mi ddôn fory. Nid y fi sy'n gyfrifol am amserlenni'r trennau. Nac am y diffyg tacsis. Dowch, wraig fonheddig, dangoswch beth letygarwch i ymwelydd blinedig yn lle fy ngadael i fferu ar eich trothwy. Yn y busnes croeso ydach chi, ia ddim? "

"Chi â'ch siarad mawr ... " Roedd tinc petrus yn ei llais. "Cyrraedd heb fagiau gefn nos ddu..." Ystyriodd am ennyd. "Sefwch yn ôl am funud, wnewch chi." Tynnodd y drws ati. Clywodd Gregor y gadwyn yn dadfachu. Agorwyd y drws a hithau'n sefyll yn ei choban a'i fflashlamp yn goleuo'r llawr. "Mi wn i pwy ydach chi rŵan, dowch i mewn... " Symudodd iddo fynd heibio iddi i mewn. "Doeddwn i heb ddeffro'n iawn ylwch ac..."

"Na phoened neb, letywraig," meddai Gregor a'i amrannau'n dechrau cau. "Os caf fynd i'm llofft yn union deg efallai cawn ni gwbwlhau'r manylion yn y bore..."

Llofft bach ar y pumed llawr gafodd o. Dodrefnwyd hi â gwely haearn, cwpwrdd, bwrdd a sinc fawr wen. Uwch ben pen y gwely roedd ffenest bach a llen drosti yn agor ar y cefnau. A'i droed ar ffram y gwely gallai ymestyn drwyddi nes gweld ymhell islaw ar y dde ruban gwyn yr afon drwy ganol y dref. Uwchben roedd cymylau hirion fel mwg yn goleuo wrth fynd heibio'r lleuad. Sgleiniai llechi'r toeau'n oer. Yn ochor y ffenest ar y mur tu allan roedd peipen haearn bwrw yn dŵad i lawr o'r landeri ac yn mynd o'r golwg yn nryswch rhyw risiau tân onglog, du. Tynnodd ei ben i mewn a chau'r ffenest. Rhyfedd o fyd, meddyliai, a fyntau'n tynnu amdano 'dat ei ddillad isa. "Be ddiawl ydwi'n da mewn lle fel hyn?" Gwingodd wrth i'w fraich gyffwrdd ffram y gwely a gwingo eto wrth lithro dan y cynfasau. Er ei bod yn oer, a'r flanced dennau o'r braidd yn ei gynhesu, cyn hir fe gysgodd Gregor.

Drannoeth y bore, wedi ymolchi a gwisgo'i siwt, aeth am i lawr. Roedd ei ddrws yn agor ar landing yn y grisiau, coridorau'n arwain i bob cyfeiriad oddi wrtho. Edrychodd i dwll y grisiau a gweld pennau ac ysgwyddau yn symud ar lefel y stryd. Edrychodd i fyny ond p'un ai mwg ai gwe pryfaid copion oedd o, roedd pen ucha'r grisiau ar goll mewn tawch. Hen garped wedi colli ei batrwm a'r sach yn dangos drwyddo oedd ar lawr, yr edafedd yn codi fel asennau ar ei hyd. Efallai nad oedd y llety'n llawn, fel yr awgrymasai Llygad Bwyd, ond nid oedd yno ddiffyg lletywyr. Gellid clywed synau amrywiol, cerddoriaeth, pesychu, ffraeo, yn dŵad drwy'r parwydydd o bob cyfeiriad. Sbonciai hwyr godwyr fesul dwy ris i lawr y grisiau, ymlusgai gweithwyr nos o glun i glyn ar orifyny. Mor gyfyng oedd y grisiau fel ag i'w gorfodi i wasgu heibio'i gilydd pan gwrddent. "Bore da," meddai Gregor wrth un ohonyn nhw. Ond aeth pwy bynnag oedd o heibio heb ddweud run gair. Cychwynodd eto a chamu'n ôl o weld dau weithiwr nos yn dringo'n ara deg tuag ato, eu symudiadau mewn cytgord fel petaent ar gefn beic deuddyn yn llusgo i fyny'r allt. Byddai'r rhain yn siŵr o'i gyfarch, tybiodd, ond na, aethon nhwythau heibio heb ei gydnabod.

Ar y rhediad ola llamodd hogyn gwalltgoch crychiog heibio iddo a gwneud iddo golli'i gydbwysedd yn llwyr. Cael a chael fu iddo lwyddo i fachu'i law yn y canllaw i'w sadio'i hun. Ni arhosodd yr llanc, dim ond neidio y grisiau gwaelod, bowndian am y drws allan a diflannu. Safai'r lletywraig yn nrws ei hystafell a'i dwylo ymhleth, osgo arni fel petai'n aros amdano. Y tu ôl iddi gwelai ffenest ar agor yn ochor drws ei stafell.

"Y llyfrau'n barod ichi tu mewn," meddai.

Dilynodd Gregor hi i'w stafell. Pa lyfrau oedd rhain?

Yn ogystal a'r ffenest i'r cyntedd roedd ganddi ffenest fawr ym mhen arall y stafell, honno welsai neithiwr, a hithau'n gil agored rŵan a'r llenni cochion yn codi ac yn gostwng ar yr awel a chwythai drwyddi. Ar hyd un ochor roedd gwely, ac o dan ffenest y cyntedd ddesg isel a llyfrau cofnodion wedi eu hagor arni. "Dyma nhw," meddai'n symud cefn ei llaw drostynt. "Steddwch."

"Be'n union 'dwi fod i'w wneud hefo nhw?" holodd Gregor. Eisteddodd wrth y ddesg a chraffu arnynt.

"Bedachi'n feddwl be dach chi fod i'w wneud hefo nhw? Chi a ŵyr hynny, siawns. Un newydd i'r swydd ydach chi?"

"Maddeuwch i mi?" meddai Gregor.

"Wel y chi ddeudodd neithiwr, honi eich bod yn archwiliwr safonau, fasa chi heb gael lle yma fel arall, nafsach wir."

"Ddeudis i mo'r ffasiwn beth... Wn i ddim am be dach chi'n mwydro, be wn i am archwilio safonau?"

"Un o'r swyddfa ydach chi'n de? Be arall ydach chi isio yma? Does gen i ddim byd i'w guddio."

"Nid un o'r Swyddfa ydwi, er mwyn dyn, myfyriwr ydwi."

"Wel diolch am hynny," meddai hithu'n cau'r llyfrau. "Mae'n gas gen i ymweliadau'r archwilwyr, chei di byth wybod ganddyn nhw be sydd o'i le, dim ond gwŷs ddienw ar bapur y Swyddfa a goro egluro am bethau na wyddost ti ddim be ydyn nhw. Y gŵr fyddai'n cadw'r llyfrau... ond dyna fo, tyd, mi gawn baned."

"Myfyriwr aie?" meddai'r wraig yn tollti'r te. "Dy bethau'n dilyn felly, Gregor? Y llyfrau a ballu, ia?"

"Wel, na fyddan, yn anffodus," eglurodd Gregor. "Waeth imi gyfaddef ichi rŵan imi ddweud anwiredd bach wrthoch chi neithiwr - doedd o ddim i'w weld yn beth mor fawr ar y pryd ond dwi'n gweld erbyn hyn imi fod yn annoeth na fyddwn i wedi dweud y gwir plaen wrthoch chi o'r dechrau - does gen i ddim bagiau'n dilyn. Eu colli nhw ddaru mi, hynny ydi, a dyma ydwi'n ei amau'n gry, cael eu dwyn gawson nhw a finnau'n cysgu ar y trên. Deffro, dim byd ar ôl - colli bob dim ond y dillad ar fy nghefn. Do, wrth gwrs, mi chwiliais hi fesul cerbyd o'r naill ben i'r llall ond yn ofer."

"Tydi'r Colegau ddim yn agor am fis arall."

"Nacdyn? Wel, nacdyn siŵr... Dyna pam y deuthum i'n fuan, yn y gobaith o gael gwaith yn y ddinas i hel fy nghelc cyn i'r tymor gychwyn... Mae gynnoch chi le prysur yma, toes?"

"Felly," meddai hithau'n cloriannu'r hyn a glywsai.

"Dwedwch i mi, Mrs Laban," gofynnodd Gregor yn codi'i gwpan o'r soser. "Pam fod y fath frys ar y preswylwyr a pham nad oes bore da na dim i'w gael ganddyn nhw?"

"Tydi pawb ar frys yn y ddinas? Dim amser i ddim byd gan neb. Dyn a ŵyr i ble maen nhw'n mynd. Fydda'i'n meddwl weithiau, ydyn nhw'n gwybod eu hunain? Paid â disgwyl cyfarchiad gan bobol y tŷ na'r stryd, yn un peth mi fasa fiw iddyn nhw siarad â dieithryn, rhag ofn. Mae'na sôn am ffoaduriaid yn ein mysg - dyna'r ofn oedd gen i neithiwr pan ddoist i'r drws yn yr oriau mân ... meddwl mai un o'r Archwiliwyr oeddat ti - tasa'r Archwilwyr yn canfod ffoadur yn cuddio'n fan'ma y fi a neb arall fyddai'n goro ateb dros hynny..."

"Dwi'n gweld," meddai Gregor. "Wel, mae'n hwyr glas imi fynd. Faint ddwedsoch chi oedd arna'i am y stafell?"

"Duwcs annwl, nid y fi fydd yn delio hefo pethau felly. Daw negeswyr y Swyddfa atat yn ddigon buan pan fydd yn bryd ichdi dalu."

"Rheini sy'n cadw'ch cyfrifon chi felly?" holodd Gregor yn ffidlan efo'i bres.

"Rheini sy'n cadw'r cwbwl, fy ngwas i," meddai hithau'n codi dwy gledr tuag ato i wrthod yr arian a gynigiai iddi. "Felly chwilio am waith wnei di, aie, Gregor? Be sydd gen ti dan sylw?"

"Fawr o ddim, cofiwch," meddai yntau'n fflat. "Mae'n ddigon anodd i'w gael, siŵr o fod. Mi fedra'i fesur a thynnu graddluniau, amcangyfrif a manylebu... a gweini gwin. Fawr o alw am sgiliau felly mwn? "

"Ia, ti'n iawn," cytunodd hithau. "Y taclau dros môr ydi'r drwg. Wedi dwyn ein swyddi ni i gyd ac yn gwneud dwbwl y gwaith am hanner y pres. Mae'r peth yn sgandal! Ond pwy ti'n nabod ydio i gyd, medda'r mab wedyn... mi fydd adra am ei ginio toc - efallai y gellith o dy roi di ar ben ffordd." Sylwodd Gregor am y tro cynta fod yna wely arall yn y stafell, gwely glapsam cul wedi ei wasgu i'r gornel bella. Yn y gornel gyferbyn, lle bu'r wreigan yn gwneud paned, roedd sinc fetal a Gregor yn gweld y tu ôl i honno stôf nwy a sosban arni a honno'n dechrau ffrwtian berwi a'r caead yn clecian. Tynnu am amser cinio, meddyliai, fel y llanwai'r stafell gyda stêm a'r wreigan yn plygu i ddofi'r gwres, hwyr glas iddo fynd i chwilio am Llygad Bwyd.

"Mae'r mab yn gweithio yn y Llyfrgell," meddai'n troi ato. "Mae o'n uchel ei barch yno."

"Byddwn yn falch o'i gyfarfod," meddai Gregor ac ar hynny dyma'r drws yn fflio'n gorad a dyn mawr egar yr olwg yn llenwi'r bwlch. Roedd ei wyneb yn esgyrnog a chraith hir ganddo o'i arlais i'w ên. Crogai cadwyn aur am ei wddf agored a bricsen bach aur arni'n nythu yn ei frest flewog.

"Adam," meddai'r fam, "Dyma Gregor Marini, mae o wedi bod yn edrych ymlaen i dy gyfarfod."

"Be mae o isio?" meddai Adam Laban yn gas heb sbio ar Gregor. "Ydio'n aros yma?" Troes i hoelio Gregor â dau lygad pen pin. "Dim preswylwyr yn y stafell yma, syr, mae fan'ma'n breifat."

"Paid â chymryd sylw ohono fo," meddai'r lletywaig. "Fydd Adam wastad yn flin cyn cinio, yn byddi 'mach?"

Roedd Adam yn tynnu ar ei fysedd yn fygythiol ac yn gwneud i'w figyrnau glecian.

"Rwan Adam," meddai hithau eto, "Mae Gregor yn fyfyriwr ac yn chwilio am waith cyn i'r colegau agor."

"Ydio wir!" gwaeddodd Adam yn gasach byth. "Bydd yn y caffi dros ffor' am chwech. A rŵan dos o'ma, dwi isio 'nghinio."

Braf oedd camu i'r awyr iach ar ôl oglau berwi tatws y stafell. Roedd hi'n bnawn o awyr las a haul a'r gwynt croes yn ffres yn hytrach nag yn oer. Teimlai Gregor yn weddol hyderus ei fod yn nabod ei ffordd hyd y lle erbyn hyn. Stryd y caffis teras oedd arno'i heisiau. Cyfeiriodd ei gamre tua'r afon a cherdded ei glannau dan gysgod y coed castan. Roedd cylchoedd o haul drwy'r brigau yn dawnsio ar y llwybr o'i flaen ac yn symud dros wyneb dŵr yr afon. Llenwodd ei ben ac oglau'r dail hydref a'i glustiau a'u siffrwd crin. Weithiau fe giciai'r dail dan draed yn lluwchfeydd dim ond er mwyn eu gwylio'n troi. Roedd llif yr afon yn llonydd heblaw pan âi dan y pontydd cerddwyr lle y'i rhennid yn ffrydiau ewynog gan y colofnau. Yr afon yn llifo tua'r de felly ei chroesi tua'r dwyrain, onid dyna oedd arno'i eisiau? Ynteu ai hon oedd ochor y dwyrain? Daeth at bont gefngrwm a'i chroesi beth bynnag a chael ei fod mewn parc bach o laswellt emrallt a blodau tri lliw ar ddeg ar droi eu lliw. Croesodd y lawnt heb sylwi fod ei sgidiau'n gwlychu'n glytiau. Roedd gwres y cei i'w weld yn bellach nag echdoe ac oglau'r gwlith mor drwm ar y gwlŷdd. Gwelodd giosc papur newydd yng nghornel y maes ac aeth ato. "Papur heddiw," meddai a'i lais i'w glywed yn estron iddo. Mynd at fainc ddaru o wedyn ond ei lygaid yn methu darllen, yn gwneud dim byd heblaw nofio'r tudalennau a fyntau'n crwydro strydoedd ei feddwl ac yn sbio yn y ffenestri. Amser cinio oedd hi'r Sadwrn hwnnw'n yr Aircol a thinc bodlon cyllyll ar blâtiau a suo sgyrsiau tawel yn llenwi'r stafell, traed y gweinyddwyr yn gwneud dim sŵn dros y carped trwchus. Cymeradwyodd y dewis cyn cyflwyno'r botel Calon Ségur '82 i'r Americanwyr a'r dyn mawr tew a'i harchebodd yn mynnu cael ei hagor wrth y bwrdd. Pwy oedd o i ddadlau? Eu bai nhw oedd o, tasa fo 'di cael ei dad-gostrellu hi yn y cefn ni fuasai dim ffwdan wedi bod, ond na, eisiau cael ei hagor o'u blaen fel petai hynny'n rhan o'r sioe. Mwy o bres na sens. Trin gwin da fatha tasa fo'n degan chwarae plant. Ai ei fai o oedd bod y corcyn yn bwdwr? Wedi tynnu pen y cap plwm a phlymio'i ddadgorcydd yn gelfydd i'r gwddw hir sylwasai fod top y corcyn wedi chwyddo'n biws a hwnnw'n cau dŵad. Be allai'i wneud ond tynnu nes oedd ei figyrnau'n wynion? Y nhw ddaru fynny cael ei hagor hi wrth y bwrdd, nid y fo, ac nid arno fo oedd y bai fod tin y corcyn wedi braenu i gyd a bod ei ddadgorcydd felly wedi sboncio o'r botel a'r corcyn yn tasgu cawod o friwsion gwlybion dros bob man yn gochion am ben blows wen gwraig y boi tew a hithau'n sgrechian. Be oedd un flows iddyn nhw nelo colli ei waith iddo fyntau? Mae'n siŵr fod gan y beunas fronnog ddegau o flowsys, dim ond un joban oedd gynno fo. A dim gobaith am un arall rŵan, nagoedd, a'r byd wedi mynd mor wan. Neb isio pensaer di-bartneriaeth, neb isio gweinydd sy'n colli'r gwin. Tamaid i aros pryd oedd y gwaith yma, wrth gwrs, ond gwaith oedd yn talu'n iawn nelo'r pres tramor oedd i'w cael efo'r cil-dyrnau. Arian y wlad yn ddi-werth ers tro ac yn mynd yn waeth. Dim rhyfedd fod pawb isio gweithio yn y gwestai mawrion, doleri gwyrddion oedd yr unig bres i'w hel erbyn hyn. Ac roedd yntau'n nabod ei winoedd, yn weinydd diffwdan a da, siawns na chai gyfle arall... Barn rhai oedd y cai, ond y rhai dibrofiad oedd rheini. Ysgwydai'r hen lawiau eu pennau. Ni wyddai yntau beth i feddwl, ond ceisio gobeithio'r gorau, a fyntau'n sefyll y tu allan i swyddfa Zwingli yng nghefn y Dderbynfa a chlecian y teipiaduron fel petaent eisoes yn torri llythrennau duon ar ei lythyr diswyddo.

"Wel, Gregor," meddai Zwingli yn codi pâr o lygaid llonydd, ymylon melyn o'r nodyn ar ei ddesg. Nid oedd Gregor wedi arfer ei weld tu ôl i'w ddesg, byddai'n ei weld amlaf yn prysuro heibio a'i gynorthwywyr yn ei sgîl, ond tybiai ei fod yn ddyn teg. Safai Gregor o'i flaen dan y golau trydan a'i lifrai'n drwm ac yn boeth amdano a cheisio cofio bob dim ddigwyddodd ac egluro'r sefyllfa o'i dechrau i'w diwedd heb ychwanegu na chuddio dim. Gwrandawodd Zwingli arno gan daro ambell nodyn pensel ar ymyl y ddalen o'i flaen. Bu distawrwydd am ychydig wedi i Gregor orffen yr hanes.

"Gregor," meddai toc, "petai'n fater i mi yn unig... petai'r mater yn gyfan gwbwl yn fy nwylo i - oherwydd dwi'n weddol fodlon ar dy waith di ac mae dy wybodaeth am winoedd wedi datblygu'n dda - petai'n fater i mi yn unig... Ond, Gregor, petai a phetasa ydi'r ddau air casa, medda'n nhw. Nid yn fy nwylo i'n unig mae'r mater, gwaetha'r modd. Mae gen innau reolwyr uwch fy mhen, mae gan rheini gyfarwyddwyr ac mae ganddyn nhwythau eu cyfranddaliadwyr ac i'r rheini dan ni gyd yn atebol yn y pen draw. Rhaid iti ddeall, Gregor, nad oes eithriadau i'r rheolau."

"Mi wna'i dalu am y flows, Syr," cynigiodd Gregor, "gewch chi gadw'r pres yn ôl bob wythnos a..."

"Fydd dim angen hynny, Gregor." Lloffodd y Rheolwr drwy'r papurau. "Hmm, dyma ni... wedi cwblhau dy saith mlynedd i fynd yn bensaer - dyna ni, mae digon o alw am benseiri yn y gwledydd newydd yn ôl y sôn, rwyt ti'n gwastraffu dy ddoniau yn fan hyn, mi fedri di wneud yn well na hyn ichdi dy hun. Mi hoffwn i ddymuno iti bob llwyddiant, rwyt ti'n ei haeddu. Mi gei dy dalu'n llawn hyd ddiwedd dy shifft heno, dyma nodyn i'r adran gyfrifon, a rŵan, Gregor, mi rwyt ti'n rhydd i fynd. Wrth gwrs mi fydd angen iti wagio dy gwpwrdd yn union deg. Mae'n ddrwg gen i am hyn, Gregor, ac fel dywedais i, petai'n fater i mi'n unig..."

Roedd ei gyd-letywyr naill ai o gwmpas eu gwaith neu allan hyd y strydoedd a diolchodd Gregor am lonydd i hel ei bethau. Wedi newid i'w ddillad bob dydd a phacio'i fag edrychodd unwaith o gwmpas y stafell a fu'n gartref iddo ers hanner blwyddyn, ni theimlai dim byd ond gwacter tu mewn a chyda blas sur yn codi i'w geg troes ei gefn am byth ar ei yrfa ddisglair yn Ngwesty'r Aircol.

Pan gamodd i'r iard gefn o'r drws bach a ddefnyddid gan y staff bu'n rhaid iddo wthio'i ffordd drwy fagad swnllyd o tua phymtheg o fechgyn yn gwthio am y gorau i gael bob ym mhen y rhes. "Sumai, Gregor," meddai un ohonyn nhw, bachgen a elwid Coesau Hirion, wyddai Gregor mo'i enw iawn o.

"Trio am swydd yn yr Aircol, Coesau Hirion?" meddai Gregor wrth fynd heibio, heb aros i siarad â'r bachgen.

"Ia," galwodd y llall. "Cha'i moni 'mwn, be wn i am win?"

"Ti'n gwybod digon am ei yfed o," galwodd rhywun arall a phawb yn chwerthin. Brathodd Gregor ei wefus a cherdded yn ei flaen.

O flaen gwestai'r lan môr mae stryd lydan yn rhedeg yn hanner cylch uwchben y traeth a meinciau'n gwynebu'r môr ar y pafin tywodlyd. Bu'n eistedd yno am hydoedd a'i ben yn ei blu yn sylwi'n achlysurol ar y tonnau'n symud tua'r traeth ac ar y cerddwyr ar y tywod yn mynd a'u cŵn am dro. Roedd yr holl beth wedi digwydd mor sydyn. Hyd yn oed rŵan a fyntau'n y parc bach yng nghanol dinas estron ymhell o'i wlad roedd yn dal yn flin am y cam a gafodd. Ac o ran galw am benseiri, jôc oedd honno, a jôc sal hefyd. A doedd cyfleon am waith fawr gwell ffordd hyn, yn ôl a welai, doedd ganddo ddim ffydd yng ngallu Adam Laban i'w helpu. Gorau po gyntaf y cai gyfle i fwrw ymlaen tua'r Gogledd a chroesi'r ffin, efallai y gwnai rywbeth ohoni wedyn, roedd rhai gwaeth na fo wedi llwyddo. Rywle o berfeddion y ddinas daeth murmur cnul clychau i'w glyw a chofiodd am Llygad Bwyd a'r cardyn nabod. Plygodd y papur nas darllenwyd a'i wthio i fin sbwriel ar ei ffordd o'r parc.

Dewis adwy yn y pen uchaf oddi wrth y bont wnaeth o, gan gadw at ymyl yr afon ar y llaw chwith. Roedd grwndi'r traffig yn uchel a'r mwg o'u pibellau gwastraff yn powlio'n dew. Ni fu'n hir arno ynghanol y mwg cyn cyrraedd lôn gerddwyr yn dilyn yr afon tuag at balmentydd llydain a rhesiad o gaffis â chynfasau haul ohonyn nhw'n cysgodi'r byrddau. O flaen rhai roedd yna fyrddau dan ymbarelau streips a phobol yn llymeitian gwin neu goffi. Cyn croesi atyn nhw safodd i weld a welai Llygad Bwyd wrth un o'r byrddau. Doedd o ddim i'w weld, y cwbwl welodd Gregor oedd cloben o ddynes fawr a gwallt mawr ar dop ei phen yn llusgo ci rhech ar ei hôl, pwdl cyrliog gwyn, a hwnnw'n gyndyn i'w dilyn. Aeth y tenyn yn sownd yng nghoes un o fyrddau'r caffi gyferbyn. Hithau'n ceisio tynnu'r ci'n rhydd a hwnnw'n strancio a'i ben o'r diwedd yn dŵad o'i goler. "Ffiffi, tyd yn ôl," gwichiodd y ddynes yn chwifio'r tenyn a'r goler. "FFiffi, tyd yn ôl yma'r munud yma..." Ond roedd y ci wedi ffoi rhwng coesau'r byrddau a hithau'n fawr ei stŵr ar ei ôl. "Gwna'n fawr o dy gyfle, Ffiffi," meddai Gregor dan ei wynt a chroesi'r lôn.

Er nad oedd ond llond dwrn o gwsmeriaid wrth y byrddau roedden nhw i gyd yn eistedd ar eu pennau'u hunain, un wrth bob un o'r byrddau, fel nad oedd bwrdd rhydd i'w gael. Penderfynodd fynd i mewn ac yfed ei baned ar ei draed. Ymwthiodd heibio'r dodrefn ac i mewn â fo dros y llawr llwch lli at y bar lle safai dau gwsmer ysgwydd yn ysgwydd yn sgwrsio efo'r tafarnwr. Ni chymerodd neb sylw o Gregor nag o'i besychu cwrtais wedyn, ond o'r diwedd dyma'r tafarnwr yn codi bys diog ac yn pwyntio tua'r byrddau allan. "Ddoi allan atat ti," meddai.

Aeth Gregor allan a dewis un o'r byrddau pellaf. Ni chododd y sawl a eisteddai yno mo'i ben o'i bapur wrth i Gregor ymuno ag o. Bwrdd bach bach oedd o a'r gadair yn galed a'r cefn yn gwyro'n ôl fel na allai ymlacio arni heb i'w draed gyffwrdd yng nghoesau'i gymydog. Ni allai chwaith bwyso ymlaen â'i benelinau ar y bwrdd heb i'w ben fynd i ganol papur newydd y dyn arall. Eistedd yn gefnsyth fel sowldiwr oedd yr unig ddewis felly. Toc sylwodd fod cysgod newydd wedi tywyllu'r bwrdd. Y tafarnwr oedd yno'n dal bwydlen rhyngddo â'r goleuni.

"Coffi du a bechdan grasu," meddai Gregor heb sbio ar y fwydlen. "Sgynnoch chi gaws a chig moch?"

Cipiodd y dyn y fwydlen a throi ar ei sawdl a'r dyn arall yn gostwng ymyl ei bapur i ac yn cymryd cip olwg ar Gregor a'r papur yn ei ôl yn syth cyn i Gregor weld ei wyneb. Nid darllen y papur oedd o chwaith ond ei ddal fel ag i gysgodi pad sgwennu o'i flaen a Gregor yn gweld rŵan ym mhlyg y papur ei law'n taro nodiadau arno mewn llawysgrifen fân, fân fel coesau morgrug.

Ymhen hir a hwyr plygodd y dyn ei bapur, pocedu'i lyfryn ac i ffwrdd â fo. Rhoes Gregor ei draed i fyny ar y sêt o'i flaen a theimlo chydig yn gyfforddusach er waetha'r gweitsiad diderfyn am ei fwyd. Ni fyddai neb wedi gorfod disgwyl fel hyn yr yr Arcol, meddyliai, ni welsai'r ffasiwn wasanaeth sâl erioed. Yn yr Arcol fe gaet dy archeb o fewn tri munud neu dy bres yn ôl, dyna'r addewid. Ac nid oedd neb chwimach ar ei draed na fo, roedd hyd yn oed Zwingli wedi cydnabod hynny. Tasa ond am y ddamwain efo'r gwin... Wel, waeth iddo heb â chodi pais rŵan eto. Cyrraedd y nôd nesa oedd piau hi bellach. Cofiai fel yr eisteddasai ar hyd y pnawn hwnnw ar ei fainc ar Rodfa'r Môr a'r syniad yn cyniwair, yn crisialu yn ei ben nes tyfu'n argyhoeddiad fod yn rhaid iddo fentro'i siawns bellach dros y môr. Roedd ganddo ryw chydig o bres tramor wrth gefn, 'toedd, ei gil-dyrnau i gyd a'r rheini y bu'n eu hel ers talwm yn barod at y diwrnod mawr. Wel, wedi colli'i waith byddai'r diwrnod hwnnw'n cael gohiriad arall, yn byddai? Ni allen nhw feddwl priodi rŵan, hwyrach y dywedai Alice nad oedd ots, ond nid o'n fodlon rhoi'r fodrwy am ei bys ac wedyn gorfod byw ar drugaredd ei theulu hi a fyntau heb ddim. Ond pan ddychwelai, wedi gwneud yn fawr o'i gyfle mewn lle gwell, fe gaen nhw i gyd ail, o caent. Cofiai fel y bu'r meddyliau'n corddi drwy'i feddwl ar ei fainc wyntog ar lan y môr a fyntau'n disgwyl amser diwedd ei shifft. Doedd o ddim am i Alice wybod iddo gael ei hel adre ar ei chanol. Byddai'n ddigon iddi wybod fod y gwaith wedi mynd. Ond wedyn, ai gweinydd oedd o i fod? Ai dyna oedd hi isio iddo fo fod? Isio bod yn bensaer go iawn oedd o, fe wyddai hi hynny, roedd o'n amlwg, toedd? Ac onid oedd hithau wedi meddwl mai pensaer fyddai hi'n ei briodi? Wel pendafad oedd ganddi hi yn lle hynny erbyn hyn. Pensaer, wir! Doedd o ddim hyn yn oed yn gallu agor potel o win! Byddai'r stori honno'n mynd o'i flaen o, yn byddai? Ac ni fyddai gobaith iddo wedyn am waith berwi teciall yn swyddfeydd penseiri'r dref heb sôn am gael lle fel prentis cyflog.

O'r diwedd dyma bedwar o'r gloch yn cyrraedd a hithau'n amser iddo lusgo'i draed i fyny'r allt at y tŷ mawr ar ben y bryn, doedd o'n cofio fawr am hynny bellach, dim ond cofio'r gwylanod yn cecru uwch ei ben. "Be wnei di rŵan?" Dyna ofynnodd hi, ynde? "Mynd dros môr, be arall sy'na." atebasai yntau'n fflat. Cyndyn fu hithau i gytuno, fel y disgwylasai y byddai hi: "Mae'n ffin ni'n agored, ella, ond mae'r ffiniau tramor wedi cau," ymresymasai. "Pwy gymerith chdi? Mae nhw'n troi pawb yn ôl." "Troed yn drws ydwi isio ac mi fydda'i i mewn." "Sut ei di?" "Mae Petrog wedi sôn am gwch yn mynd." "Ddoi di'n ôl?" "Wrth gwrs y do'i, Alice. Ac mi sgwenna'i ar ôl cyrraedd os byw ac iach..."

Wedi cyrraedd y tro yn y dreif edrychodd drach ei gefn arni'n sefyll ar y portsh a chlywed ei galon yn gwasgu'n fach tu mewn. Wrth gwrs ei fod o'n ei charu ac roedd hi'n anodd ei siomi ond pa ddewis oedd ganddo? Wedi cyrraedd y stryd dychwelodd sbonc i'w gerdded a fyntau'n dechrau chwibianu wrth frysio i lawr tua'r dref ac yn clywed gwynt y môr yn ysgafn braf ar ei ruddiau. Er ei waethaf yr oedd wedi dechrau edrych ymlaen at yr antur. A dyma'r antur. Aros am goffi a bechdan grasu yn nhwll din byd. Gwyn dy fyd y sawl a saif adref, meddyliai, a lle ddiawl oedd Llygad Bwyd arni, y fo a'i addewidion gweigion? Efallai iddo'i fethu, iddo gyrraedd o flaen Gregor a rhoi'r gorau i ddisgwyl amdano a Gregor yn pendwmpian yn y parc... Gallai holi'r tafarnwr. Fe'i holai pan ddeuai... pan ddeuai, ia. Faint ddiawl o amser oedd ar ddyn ei angen i wneud paned a bechdan grasu?

"Dy goffi." meddai'r tafarnwr yn gwneud i Gregor neidio nes taro'i ben glin yn y bwrdd a fyntau'n estyn cwpan bach oddi ar hambwrdd ac yn colli ei hanner i'r soser wrth ei tharo o'i flaen. "Dy fechdan grasu." Trawodd blât yn ochr y gwpan a gwthio'r cyfrif wedi ei blygu dan ochor hwnnw.

"Esgusodwch fi," meddai Gregor, "Roeddwn i fod i gwrdd rhywun yma...Does neb wedi..."

"Oes," meddai'r tafarnwr yn rhoi'i fys ar y papur. "A thalu ymlaen llaw ydi'r drefn i fod, nid hanner yn hanner, dallt?"

Cododd Gregor y cyfrif. Llithrodd cardyn plastig o'r plyg ynddo a disgyn ar ei lin. Roedd swm o ddoleri wedi ei nodi ar y papur heb ddim manylion ar ei gyfyl.

"Nid dyna be gytunais i," meddai Gregor yn ffwndrus.

"Mae o'n cynnwys y bwyd a'r coffi." Safodd y tafarnwr a'i ddwylo'n dal yr hambwrdd at ei frest. "Brysia, ddieithryn, mae gen i gwsmeriaid eraill."

Talodd Gregor. Cymrodd lwnc o'r coffi llugoer a chodi'r fechdan yn ei law. Pan gafodd led stryd rhyngddo â'r caffi tynnodd y cardyn o'i boced i'w studio, am yn ail a chnoi'r fechdan. Doedd o fawr gwell na chardyn credyd, ac roedd y darn lle roedd o i fod i arwyddo wedi ei lenwi yn llaw rhywun arall. Talu crocbris am sothach noeth, meddyliai, ond be arall oedd o i fod i'w wneud? Dechreuodd feddwl faint o'r gloch oedd hi a chwilio wedyn am gloc stryd. Chwarter i chwech yn barod? Brasgamodd mewn dychryn i gyfeiriad yr afon a rhedeg ar hyd ei glan hi. Uwch ei ben roedd cymylau boliog yn hebrwng cyfnos. A oedd yn nabod yr ardal hon ai peidio? Dechreuodd amau, methai'n lan a gwybod ymhle i droi. Gwelodd rywun yn taflu briwsion i'r dŵr a rhedodd ato.

"Wyddoch chi lle mae Ostan Laban?" holodd a'i wynt yn ei ddwrn. Dim ond osgo cynnil â'i ben wnaeth y taflwr briwsion a Gregor yn sbio ac yn gweld OSTAN LABAN mewn llythrennau trydan lliw drwy frigau'r coed am y ffordd â nhw. Pan droes y gornel i'r stryd dyna lle'r oedd y caffi ac "Ar Agor" mawr yn gam ar y drws gwydr.

Aeth Gregor i mewn a chloc y mur yn taro chwech. Gwelodd Adam Laban yn eistedd wrth fwrdd yn y cefn yn syllu arno ac yn curo'i fysedd yn ddiamynedd ar y bwrdd o'i flaen. Cododd pan ddaeth Gregor ato.

"Mae'n ddrwg gen i dy gadw di," meddai Gregor.

"Chwech ddeudis i, ynde? Tyd, wir Dduw." A brasgamodd Adam Laban oddi wrtho am y drws a Gregor yn rhedeg ar ei ôl.

"Ydi'r llyfrgell yn bell, Adam?" galwodd ond âi Adam ar y ffasiwn wîb, heb redeg, dim ond brasgamu, fel na allai Gregor gadw wrth ei sodlau o gwbwl - fe'i collodd yn gyfan gwbwl unwaith a meddwl troi'n ei ôl ond wrth lwc cafodd gip arno'n troi cornel yn y pellder. Gydag ymdrech a wnaeth i'w galon ddyrnu fe'i daliodd eto, ond nid arhosai Adam wrtho, dim ond cerdded yn hamddenol yr olwg yn ei flaen.

"Yndi pell iawn," meddai dros ei ysgwydd.

"Ga'i ddŵad yn dy sgîl di cofn bod yna waith?"

"Dyna wyt ti'n wneud, ynde. A'r tro nesa dwi'n deud chwech, bydd yno am chwarter i."

"Iawn, tshîff," meddai Gregor yn teimlo ei fod yn dechrau cael ei dderbyn. Dilynnodd Adam Laban i lawr set o risiau fel grisiau gorsaf trênau tanddaearol a chyrraedd pyrth llydain. Drwy'r rheini daethpwyd at neuadd foel a meinciau ar hyd ei waliau a dim ond un adwy'n y wal bella ac arni "Y LLYFRGELL" mewn llythrennau duon uwch ei phen. Roedd greddf Gregor yn dweud wrtho nad o dan ddaear oedd y lle gorau i gadw llyfrau, ond ella bod penseiri'r wlad yma'n meddwl fel arall. "Ista di'n fanna," meddai Adam Laban. "Dwi'n mynd, a phaid â sôn mai fi a'th hebryngodd di yma, dallt? Mi ddaw rhywun atat." Rhoes ei law ar ysgwydd Gregor a'i wthio at y meinciai.

Neuadd lom, concrid ar lawr, goleuadau noeth. "Mae'n siwr fod y llyfrgell yn foethus tu mewn," meddai Gregor wrtho'i hun. O dipyn i beth roedd y neuadd yn llenwi, dynion a merched yn cyrraedd drwy'r pyrth, eu cyrff yn dechrau cnesu'r gwagle a chyn hir yn peri i ddiferion dŵr hel hyd bibellau'r nenfwd. Pan oedd y meinciau'n dynn o dinau a Gregor yn gwasgu'i draed i'r llawr i gadw ei le caewyd y pyrth allan a daeth swyddog o'r adwy bella a sefyll ynghanol y llawr.

"Cynigion heddiw," meddai'n darllen o bapur ar fordyn bachu yn ei law. "Chwynwyr. Chwech gyda phrofiad a dim ofn gwaith. Adran y Geiriau Anllad." Codwyd llu o ddwylo. Dewiswyd chwech ac aethpwyd â nhw.

"Llosgwyr. Dau gyda chymwysterau cymwys. Adran Hanes." Tri a gynigiodd am y swydd a bu cryn drafod cyn troi un o'r neilltu. Cymrodd hwnnw arno fynd at y pyrth ond a neb yn sbio sleifiodd yn ôl i eistedd ar ymyl y fainc.

"Clwyddgwn. Deuddeg. Adran Wleidyddiaeth." Sylwodd Gregor fod yr un a wrthodwyd cynt yn cael ei dderbyn y tro hwn, ynghyd ag unarddeg arall o'r rhesi brwd yn chwifio'u breichiau o ymgeiswyr.

"Sychwyr Blychau Llwch!" cyhoeddodd y swyddog wedyn. "Dau i fod dan law Adam Laban. Adran Golchi Blychau Llwch." Cododd Gregor ei law'n obeithiol, ond roedd yn rhy hwyr. Roedd dau eisoes wedi eu dewis ac yn ffarwelio â chymdogion llai llwyddiannus.

"Catalogydd. Un. Profiad yn amherthnasol. Adran Fytholeg." Ni chafwyd ymateb y tro hwn. Ail-adroddwyd y cynnig a llais y swyddog yn crafu braidd. "Catalogydd. Un. Profiad yn amherthnasol. Adran Fytholeg." Ni chodwyd yr un llaw eithr yn hytrach gwasgai'r bobl eu dwylo i ddyfnderau'u pocedi a syllu i'r llawr. Neb yn symud. Pennau i lawr. Roedd y swyddog a'i law yn cysgodi'i lygaid yn chwilio o un i un ar hyd y rhesi. Dal ar ei bennau gliniau oedd dwylo Gregor a'i ben heb ei blygu yn sbio draw tuag ato. Oedodd trem y swyddog arno. Yn betrus, fe gododd Gregor ei law.

Daeth swyddogion i'w gyrchu ac aed â fo. Clywai'r cynnig nesaf yn cael ei ddarllen fel y pasiodd drwy'r adwy. "Cerddwr Cŵn. Un. Cyfathrebwr da a chroendew. Adran Mynd â chŵn y Prif Lyfrgellydd am dro." Clywai Gregor ddwndwr traed yn sgriffian a fyntau'n synhwyro fod hon yn swydd â dipyn o fynd arni.

Doedd dim llawer o wahaniaeth pa swydd oedd neb yn trio amdani o ran cofrestru, erbyn dallt. Enw, oed, cyfeiriad a chefndir. Cynigiodd Gregor ei gardyn nabod newydd ac ni wnaed namyn taro llygad arno, nodio pen yn frysiog a dwylo'n ei gyfeirio draw. "Ffordd hyn," meddai swyddog yn ei wthio yn ei gefn. "Sefyll fanna" brathodd a nhwythau wedi cyrraedd at fynedfa uchel a dau ddrws yn gil-agored arni. Felly fe safodd Gregor lle'r ydoedd. Ni welai rhwng y drysau namyn rhyw fath ar bulpud coed a run enaid byw ar gyfyl y lle. Toc daeth sŵn crafu o'r pulpud a chododd pen â mop o wallt du arno a wyneb sbectol ffyrnig dan y gwallt a dau lygad yn rhythu ar Gregor dros y sbectol a llais yn gweiddi "Tyd i mewn!"

"Dydd da," meddai'r un blewog yn gyhuddgar. "Pwy maen nhw wedi ei anfon y tro hwn?"

"Gregor, syr. Wedi dŵad i gatalogio'r adran."

"Y Du Traheus ydw i," meddai'r sbectol ffyrnig. "Pennaeth yr Adran. Fi fydd yn penderfunu pwy wneith be yma. Oes gen ti gymwysterau?"

"Oes, ond eu bod nhw'n amherthnasol."

" Fedri di ddarllen a sgwennu?"

"Dwi'n fyfyriwr."

"Osgoi'r cwestiwn, ia? Wel, mi wnei di'r tro. Dim gwaeth na'r lleill, decini." Disgynnodd y Du Traheus o'i bulpud. "Tyd," meddai'n symud fel epa ar draws y llawr a'i bawen fawr flewog yn dynn am law Gregor yn ei dynnu ar ei ôl. Gosodwyd Gregor wrth ddesg bach isel a fyntau'n methu plygu'i bennau gliniau oddi tani. Tynnodd y Du Traheus ewin ddu dros docyn o lyfrau ar ganol y ddesg. "Cofrestru," meddai. "Mae cofrestru'n well gair na chatalogio."

"Mae'n ddrwg gen i?" holodd Gregor.

"Nid dy fai di ydio 'ngwas i," meddai'r Pennaeth ac yn ôl â fo am ei bulpud dan siarad yn ddistaw bach wrtho fo'i hun.

Pennod 3

*

O un i un tynnodd Gregor y llyfrau ato a'u troi drwy'i ddwylo. Erbyn hyn roedd o'n dechrau anghofio'i fol gwag. "Be goblyn ydwi i fod i'w wneud hefo'r rhain?" meddyliai. Cododd ei ben i sbio o'i gwmpas. Edrych ar hyd y rheseidiau o lyfrau'n dirwyn oddi wrtho i bob cyfeiriad, dim pen draw i'w weld arnyn nhw, dim ond cysgodion yn eu llyncu. Troes yn ôl at y llyfrau ar y ddesg gyfyng a lloffi drwyddyn nhw i weld a fedrai ganfod patrwm. Tynnodd bump llinnell i lawr tudalen o bapur gwyn a llinnell ar ei draws yn y top ar gyfer ei benawdau: teitl, awdur, cyhoeddwr, lle a dyddiad ac mewn byr o dro roedd wedi llenwi'r tudalen i'r gwaelod un. Tybiodd fentro at y porth, lle gwelai rimyn o olau melyn, i chwilio am ei feistr i gael dangos iddo fo'i waith. Ni wnaeth y Du Traheus ond edrych dros ei sbectol arno o lwyfan ei bulpud.

"Wyt ti'n medru sgwennu?" meddai hwnnw'n amheus yn estyn i dderbyn y papur.

"Be'di hwn ond sgwennu?" meddai Gregor.

"O, i'r dim felly," meddai'r Du Traheus. "Mae hyn yn achos dathlu." Aeth i gwpwrdd ei bulpud ac estyn tair potelaid o hylifau amrywiol eu lliwiau â rhyw ffrwythau anelwig yn nofio ynddyn nhw. "Be gymeri di?"

"Dibynnu be dach chi'n gynnig," meddai Gregor.

"Brandi ceirios amdani felly." Tywalltodd ddogn hael i'r ddau wydr a gwddw'r botel yn tincian arnyn nhw. "Hir oes i'r Hen Drefn!" meddai'n taro'i wydr yng ngwydr ei ddisgybl. "Iechyd i'r Llyfrbryf!" meddai Gregor yn meddwl fod hwnnw'n sylwad addas. Tagodd wrth roi clec i'r gwydraid a'r hylif trwchus yn cnesu'i lwnc ac yn llosgi'i fol. Yfwyd un bob un eto, ac un arall, a'r Du Traheus yn dŵad yn gleniach bob gafael a phen Gregor yn mynd i droi a fynta heb fwyta drwy'r dydd.

"Ydi'r gwaith cofnodi'n gywir?" holodd Gregor yn cofio'r llyfrau wedyn.

"Nacdi," meddai'r Du Traheus a mynd i'w gwpwrdd ac estyn ohono dorth hir, cosyn a chyllell. "Isio bwyd?"

Claddodd Gregor y bara a chaws a gynigwyd iddo. Gorffenwyd y botel brandi ceirios. Estynnodd y Du Traheus ei getyn a'i lenwi'n bwyllog, braf. Toc roedd mwg persawrus yn cordeddu oddi wrtho i lawr y coridorau llyfrau ac yn ymdoddi i'r tywyllwch draw. Sugnai'n swnllyd ar goes ei getyn a'i wthio'n galed weithiau yn erbyn ei ddannedd. "Mae hi'n hanner nos," meddai. "A'th brentisiaeth dithau ar ben." Dringodd i ben ei bulpud a thurio yno am chydig cyn dychwelyd. Be oedd ganddo fo? Broets bach? Yn chwincian rhwng ei ddwy ewin, roedd o'n ei chynnig hi i Gregor. "Dyma dy fathodyn," meddai. Siâp llyfr agored oedd o a Gregor yn ei ddal o flaen ei lygad i geisio darllen yr ysgrithiadau cynnil ar y tudalennau: Gregor Marini. Is-Gatalogydd. Adran Fytholeg. Fe'i piniodd i fflap ei siaced a chodi'i ben at ei athro. Hwnnw'n edrych arno'n dadol gan nodio'i ben. "Well ichdi fynd rŵan," meddai. "Ben bore fory mae'r gwaith yn cychwyn, cofia. Mi wyddost faint o'r gloch?"

"Chwarter i, ia, syr?" meddai Gregor yn codi'i law at ei arlais.

Cododd swyddog nos fys at ei gap wrth ei weld yn mynd heibio. Agorwyd giatiau'r porth iddo heb air. Bwrw glaw oedd hi tu allan, ac olwynion y ceir yn gwasgu dŵr o'r cwterydd fel o gadach llestri. Diferion cawod yn wę dan y goleuadau stryd hyd lwybr yr afon, y dafnau weithiau'n fferu ac yna'n datod. Dail fel papur gwlyb dan draed ond bod rhain yn sgleinio. Wrth gamu heibio'r parc tua'r caffi safodd yn stond, safodd i wrando'r nodau grisial a glywai'n tasgu o gangen loyw uwch ei ben. Ac yntau heb glwyed ei chân erioed beth oedd yn gwneud iddo feddwl mai eos oedd hi? Roedd nodau'i chân yn diferu drosto a'r glaw mân yn britho'i dalcen ac yn cosi'i drwyn. Ni thyciodd iddo mo'r craffu, ni allai ei gweld. Wedi penderfynu mai eos oedd hi, ar ba sail ni wyddai, roedd yn fodlon aros, yn gorfod aros i'w gwrando. A rhywbeth yn ei gnoi o hyd, fel hiraeth hen. Tawodd y gân a'r siffrwd o'r brigau'n dweud am godiad yr aderyn ar adain nos. "Rhwydd hynt ichdi," meddai Gregor yn ei dychmygu'i phîg yn mynd drwy bigau'r glaw.

Er hwyred yr awr roedd y caffi'n ferw dew o fwg sigarennau ac oglau saim. Sylwai fod rhai'n bwyta prydoedd poeth, rhai'n yfed, rhai'n torri newyn ar goffi du a rholion bara gwyn. Cafodd le i eistedd, byrddau rhannu, roedd o'n eistedd rhwng dau weithiwr nos ar ganol pryd. Archebodd yntau gawl a bara 'menyn a hanner potelaid o win cefn gwlad.

"Sumai," meddai'r gweithwyr ar ei law chwith.

Bu'n rhaid i Gregor boeri llond ceg o gawl yn ôl i'w fowlen. "Reit dda diolch," meddai'n sychu'i wefus. "A chithau? Noson fudur. Mi glywais eos gynnau, ydyn nhw'n..."

"Sumai deudis i," meddair'r gweithiwr nos yn gwthio fforchaid o gig i'w geg. "Dwimisio hanes dy sglyfath fywyd di."

"Sori," meddai Gregor yn gwrido ac yn codi'i lwy.

O ran lle bach roedd y sŵn yn fawr ar waethaf diffyg sgwrs cymdogion Gregor. O stafell drwodd y deuai llawer o'r gweiddi, yn ôl a welai Gregor, a fyntau'n clywed wedyn drwst dodrefn yn cwympo yn gymysg â thwrw gwydrau'n malu a'r berw'n cynyddu. Doedd neb i'w weld â diddordeb yn y terfysg. Cadwent eu llygaid ar eu bwyd. Daliai Gregor i daro cipolwg bob hyn a hyn dros ei ysgwydd i gyfeiriad y dwndwr a gweld o'r niwl wedyn Adam Laban yn camu i ganol y llawr a fyntau'n gwaedu fel mochyn o archoll yn ei ben. Roedd y gweiddi a'r sŵn malu wedi tewi. Rhuthrodd Gregor ato'n rhwygo hances o'i boced. "Wyt ti'n iawn, Adam?" holodd yn ceisio gwasgu'r hances i'r clwyf ar yr arlais dde uwchben ei graith.

"Oeddwn i'n iawn tan welais i chdi," meddai Adam Laban. "Be ti'n da yma?"

"Ar fy ffordd adref o'r llyfrgell 'dwi."

"Adref?"

"I'r gwesty 'ta."

"Mi gest waith, felly?"

"Do, " meddai Gregor yn dangos ei fathodyn. "Dan y Du Traheus."

"Hy!" meddai Adam Laban. "Be wyddost ti am lyfrau?"

"Mi driais am job llnau blychau llwch ond ches i mohoni."

"Sgwn i pam?" meddai Adam drwy'i ddannedd. "Y fi oedd ddim isio chdi, dyna pam! Fydda'i ddim yn cymryd rhywun rywun ata'i fel bydd y Du Traheus."

"Be ddigwyddodd?" meddai Gregor yn cyfeirio at yr archoll.

"Bedio ichdi?" meddai Adam. "Ydi'r hancas yma'n lan?" Cadarnhaodd Gregor â'i ben. Ildiodd Adam i'w benthyg a'i dal i ochor ei ben.

"Wel, nos dawch rŵan," meddai Gregor, "dwi am y ciando."

"Ciando!" meddai Adam yn wawdlyd. "Pam na ddeudi di 'gwely' fatha pawb arall y crinc." Troes ar ei ei sawdl a diflannu i'r stafell gefn. Fel yr aeth iddi ail-ddechreuodd yr helynt a honno'n cynyddu bob gafael. Daeth sŵn enbyd fel cloc taid neu ddresal yn disgyn a sgrech yn ei ddilyn a honno'n darfod fel y caeodd Gregor ddrws y caffi ar ei ôl.

Gan nad oedd cloc larwm ar ei helw fe geisiodd Gregor aros yn effro'n ei wely drwy'r nos. Ond hepian wnaeth o tua'r tri yma a phan ddeffroes roedd blaen y wawr lwyd yn llenwi'r ffenest ac yn glasu'r parwydydd.

Y lle cynta'r aeth o, wedi codi, oedd i'r caffi dros lôn. Dim ond pump o'r gloch oedd hi erbyn dallt ond serch hynny llywciodd ei uwd a'i baned a'i gleuo hi am y llyfrgell heb din droi. Bu'n rhaid iddo ddisgwyl wedyn am hanner awr yn sefyllian yn stryd cyn i'r pyrth agor am chwarter i. Roedd y gwynt yn mynd drwyddo a'i esgyrn i gyd yn merwinio tu mewn iddo. O'r diwedd cafodd ddangos ei fathodyn a chael mynd i mewn.

"Wyt ti am sefyll tu allan drwy'r bore?" gwaeddodd y Du Traheus o'i bulpud. "Tyd i mewn, wir dduwiau, mae'r drws yn 'gorad."

"Ydi'r diawl yn byw ac yn bod yma?" meddyliai Gregor wrtho'i hun. "Bore da," meddai.

"Ydi hi?" meddai'r Du Traheus. "Dwi'n amau. Rŵan, at dy waith."

Roedd yn ddrwg gan Gregor fod y gwaith a wnai'n anghywir, ond gan na soniwyd am amgenach techneg fe ddaliodd ati am y tro. Yn ystod ei amser cinio piciodd i'r brif fynedfa a chwilio'r rhestr fawr. Cafodd hyd i'r adran y chwiliai amdani. ADRAN GYFEIRIO. Drws nesa, bron. Dau funud fyddai o. Pwyntiodd at ei fathodyn a chafodd fynediad.

"Chwilio am y llythyren C ydwi," meddai wrth y porthor.

"Wel chwilia rhwng B ac CH 'ta," meddai hwnnw'n dylyfu gên.

"Rydych yn camddeall," meddai Gregor yn bwyllog. "Hoffwn ddyfod o hyd i'r adran y mae'r llythyren C yn gychwyn i bob gair ynddi."

"Wel chwilio rhwng B ac Ch ynde." Dangosodd â'i fys y ffordd i fynd.

A Gregor yn mynd heibio castanedd, cestyll, castellydd castiog nes cyrraedd catalogio. Ar sail ei fathodyn cafodd fenthyg cwpwl o lyfrau ar y grefft honno a'i gneud hi'n ôl i'r Adran Fytholeg heb i'r Du Traheus sylwi ei fod o'n hwyr.

Aeth yn syth at ei ddesg ond wrth droi'r gornel tuag ati cafodd fod Adam Laban yn eistedd arni a'i freichiau ymhleth. "Helo Adam!" galwodd wrth gerdded tuag ato.

"Lle ti 'di bod?" gwaeddodd hwnnw'n neidio i'w draed ac yn rhuthro i gydied yn fflapiau siaced Gregor. "Tro dy wep gael imi roid un ichdi."

"Gwll fi!" meddai Gregor mewn braw a rhoes Adam sgwd iddo at ei ddesg. "Eistedd!" meddai. Gwasgodd Gregor i'w le y tu ôl iddi, roedd yn rhaid iddo fynd i'w gwrcwd i ffitio, fel pry copyn mawr mewn bocs matsys bach. Adam yn eistedd eto ar gornel y ddesg a sbio arno fel petai'n aros am eglurhad. Sylwodd Gregor fod crawen o waed wedi ceulo'n ddu yn ochr ei glust ac wedi rhedeg i rych yr hen graith ar ei foch. Nid oedd wedi ymolchi na chribo'i wallt, yn ôl pob golwg, ac roedd oglau mwg a diod yn codi ohono fel o domen."Wel?" meddai'n filain.

"Wel be?" meddai Gregor yn ceisio tynnu'r llyfrau ato yn lle bod Adam Laban yn eistedd arnyn nhw.

"Wel, lle wyt ti 'di bod?" Pwyntiodd Adam at ei arddwrn er nad oedd oriawr arno. "Ti'n hwyr," ysgyrnygodd.

"Gwell hwyr na hwyrach," meddai Gregor yn nawddoglyd. "Tydi'r Du Traheus heb ddweud dim byd wrtha'i am fod yn hwyr ac iddo fo dwi'n atebol 'dwi'n meddwl, ia ddim, Adam?"

"Ia, ac i finnau mae'r mwnci hwnnw'n atebol," poerodd Adam. "Wyt ti wedi dal yr adran yma'n ôl am hydoedd hefo dy galifantio ac wedi rhoid y Du Traheus mewn cawl poeth hefyd."

"Choelis i fawr," meddai Gregor. "Chdi'n bennaeth ar y Du Traheus? Llnau blychau llwch ydi dy waith di i fod, ti'm yn bennaeth arno fo."

"Tyd hefo fi," meddai Adam yn colli mynedd ac yn ei halio ar ei ôl fel doli glwt at bulpud y Du Traheus. "Tyd lawr o fanna'r epa blewog," gorchmynodd ar y Du Traheus. Daeth hwnnw i lawr a sefyll ger eu bron, roedd ei gefn mor grwm a chrwban a'i figyrnau'n llusgo ar lawr. Cododd ei ben a sbio'n dinslip o'r naill i'r llall heb ddweud un gair. Cododd Adam Laban gyfrol drwchus o fwrdd gerllaw. "Pethau garw ydi llyfrau am godi isio cysgu ynde?" meddai'n pwyso'r gyfrol yn ei law ac yn ei chodi'n uchel uchel ac yn ei waldio i lawr i ganol corun yr hen ŵr. Cwympodd y Du Traheus yn flêr ar ei fol ar lawr a'i freichiau a'i goesau'n gwneud croes a'i sbectol wedi fflio at odre'r pulpud oddi wrtho.

"Paid â gadael i hyn ddigwydd eto, Du Traheus," gwaeddodd Adam Laban yn rhoi cic anwaraidd iddo yn ei asennau.

Wedi iddo fynd dyma Gregor ar ei liniau yn ochr ei feistr a'i droi'n ofalus ar ei gefn. Estynnodd gwpwl o lyfrau clawr meddal a'u sodro'n glustogau o dan ei ben a gosod ei sbectol yn ôl ar ei drwyn. Aeth i gwpwrdd y pulpud a thywallt gwydraid bob un iddyn nhw ac wedyn ceisio arllwys dogn y Du Traheus lawr ei gorn gwddf ond ar hyd ei locsyn a'i ddillad aeth y rhan fwyaf. Ta waeth, bu'n ddigon i'w ddadebru ac yn y munud galwodd am wydraid arall a'i lyncu ar ei dalcen. "Dyna welliant," meddai. Cododd yn ei eistedd. "Rŵan," meddai'n ysgwyd ei fys yn ddifrifol, "chaiff hyn ddim digwydd eto."

"Neith o ddim, syr," addawodd Gregor.

"Ydan ni'n gwybod be ydio?" holodd y Du Traheus.

"Be'di be, syr?" meddai Gregor.

"Be sydd ddim i fod i ddigwydd eto."

"Fi'n bod yn hwyr yn ôl o 'nghinio, syr."

"O," meddai'r Du Traheus. "Wel, paid â bod yn hwyr yn ôl o dy ginio 'ta. Dyna hynna wedi'i setlo."

"Mae'n ddrwg gen i am achosi trafferth ichi. Ydio'n wir ei fod o'n bennaeth arnoch chi, yr Adam Laban yna?"

"Dyna mae'n nhw'n ddweud wrtha'i," meddai'r Du Traheus yn freuddwydiol. "Ond mae na feistr ar Mistar Mostyn decini hefyd, toes?"

"Ond llnau blychau llwch ydi'i waith o i fod, ddylis i," meddai Gregor mewn penbleth.

"Ia," meddai'r Du Traheus. "A dim ond y fi sy'n smocio. Mae'r adrannau eraill i gyd yn ddi-fwg ond mi fynnais i'r hawl i gochi 'nghetyn rŵan ac yn y man ac mae gen i'r hawl i gadw gwirodydd a bara caws a ballu hefyd. Sut fywiwn i yma fel arall, dŵad?"

"Yma ydach chi'n byw go iawn?"

"Wel ia, lle arall? Dwi'n dallt bod gaeaf arall ar y gorwel, ond tydwi'n goro poeni dim am bethau felly fan hyn nacdw. A thydwi'n talu dim rhent er na cha'i ddim mynd allan wedyn bedi ambell swadan gan Adam Laban yn ochor hynna i gyd?"

"Oes ganddo fo hawl i fod yn bowld hefo chi?"

"Nagoes, nid yn bowld," meddai'r Du Traheus yn byseddu'r ŵy oedd yn codi ar ei gorun. "Geith o fod yn ddigwylidd, yn hy hyd yn oed ond nid yn bowld yn ôl fy nghytundeb gwaith. Ond wedyn does nemor o wahaniaeth rhyngddyn nhw felly fydda'i ddim yn cwyno."

"Ond powld yn hytrach na digwylydd ydi'ch galw chi'n 'epa blewog' ia ddim?"

"O, dwn im," meddai'r Du Traheus yn ystyriol. "Na, hyfdra ydi hynny, yn fy marn i."

"Chi ŵyr eich pethau," meddai Gregor yn dechrau amau tybed oedd ei feistr yn swllt crwn.

Dysgodd lawer o'i lyfrau benthyg. Cardiau ac nid tudalennau oedd eu hangen arno, a blychau i'w dal. Pan holodd y Du Traheus am rhain cyfeirwyd o at hen storfa heb glo arni lle cafodd y cwbwl lot. Dysgodd lenwi cardyn i bob llyfr a'u dosbarthu'n ôl y wyddor, blwch i bob llythyren. Ni bu fawr o dro chwaith yn sylweddoli fod yn haws cychwyn mewn un man a dilyn hyd braich ar hyd y rhes yn hytrach na chipio cyfrolau o hwnt ac yma ac wedyn anghofio lle i'w cadw. Ni ddangosai'r Du Traheus unrhyw ddiddordeb yn ei waith. Cai Gregor lonnydd i wneud fel fyd fynnai. Nid âi Gregor allan am ei ginio, arhosai i rannu tamaid efo'i feistr yng nghodre'r pulpud. Yr unig un a ddeuai ar ei gyfyl wrth ei ddesg fyddai Adam Laban pan ddeuai beunydd i wagio blwch llwch y Du Traheus ac i gadw llygad ar bethau.

Ar waethaf diffyg diddordeb ei bennaeth llwyddodd Gregor ar ei liwt ei hun i gofrestru hyd braich oddi wrtho i bob cyfeiriad o lyfrau o fewn ei ddiwrnodiau cyntaf yn y gwaith. Gweithiai'n ddygn ac ni chai amser i hel meddyliau. Un pnawn rhydd gafodd o'n ystod yr amser yma a gwnaeth yn fawr o'i gyfle i brynu chydig o anghenion at ei fyw, sanau, tronsys, sebon, papur sgwennu, amlen a stamp, a bag lledr i'w cadw'n dwt. Ar un o'r stondinau ail-law ger y parc gwelodd set radio a holi'i phris. Wedi cael praw fod y batris yn gweithio fe'i prynodd er nad oedd hi'n ffiaidd o rad. Ar stondin arall cafodd ffram ffoto o fetel gwyn a ffenest hirgron ynddi i ddal llun. Bechod na fyddai ganddo lun o Alice i'w roi ynddi. Sut bu mor flêr, meddyliai, wrth agor y darn cefn a sefyll y ffram ar y bwrdd. Ta waeth, roedd ei lofft yn fwy cartrefol o chydig rŵan a fyntau fel pioden a'i bethau bach o'i gwmpas fel hyn yn ei nyth oer. Cododd weiren y radio a chwarae efo'r nobyn tiwnio, ei glust yn sownd i'r twll sŵn ac o'r diwedd daeth drwy'r sŵn ffrio a gwichian furmur lleisiau o'i wlad ei hun. Er prined y dalltai o'r geiriau egwan drwy hisian tonnau'r awyr roedd yn ddigon i bwysleisio'r pellder rhynddo a'i fywyd cynt. Diffoddodd y set a'i gwthio i waelod ei fag. Tynnodd ato ddalen o bapur a chodi pin sgwennu. Doedd o rioed wedi sgwennu ati o'r blaen, ystyriai, a digon chwithig oedd trio gwneud hefyd. Byddai dweud y gwir plaen yn siom iddi, nad oedd o wedi llwyddo i gyrraedd nunlle go iawn, ac efallai pe deuai pethau'n well cyn hir y byddai'n difaru cwyno'i fyd ar hyn o bryd... ond doedd dim diben codi gobeithion gweigion chwaith... Be alla'i ddweud? Gadael iddi wybod ei fod wedi cyrraedd yn saff, ei fod o'n dal i'w charu, ei fod o'n meddwl amdani a ballu a ballu... Wedi cyfeirioi'r amlen a gwasgu'r stamp i'w le cododd ei olygon tua'r ffenest a gweld cysgodion nos yn dechrau hel. Roedd hi'n hwyr glas iddo fo hel ei draed i'w waith, shifft nos eto, pam goblyn fod angen llyfrgellwyr arnyn nhw ddydd a nos? Ar ei ffordd allan gollyngodd y llythyr i flwch post y gwesty yn ochor drws Mrs Laban a'i nelu hi ffwl sbîd am y llyfrgell erbyn chwech.

Penderfynasai'r bore hwnnw y cymerai un silff ar ei hyd heno a cheisio cofnodi'r holl lyfrau oedd arni. Byddai'n waith hir, tybiodd, wythnosau o waith, efallai, ond fe sylwai'r Du Traheus ar ei ymdrech, fe gai weld ei fod ar ben ei bethau ac fe gai ganddo'r ganmoliaeth a haeddai. Er mwyn asesu'r hyn oedd o'i flaen aeth am dro rhwng y silffoedd ar ei hyd. Buan y canfu mai dim ond i ardal gyfyng o gwmpas ei ddesg roedd y golau'n cyrraedd, lled dywyll oedd y silffoedd pella'n ymestyn draw ac yn cael eu llyncu yn y llwydwyll llychlyd. Hyd yn oed nepell o'i ddesg roedd trwch tenau o lwch yn pylu sglein coed y llawr ac ôlion ei draed yntau i'w gweld yn gysgod trwyddo. Sylwai ar sŵn ei draed yn pylu fel y tewychai'r llwch dan draed. Roedd twnelau cyfyng yn agor bob yn deirllath o'r brif adwy, twnelau o silffoedd a'r rheini'n ymestyn i'r entyrchion uwch ei ben. Doedd Gregor ddim yn cofio troi cornel ond pan edrychodd drach ei gefn roedd chwincian y golau uwch ei ddesg wedi mynd. Tynnodd gyfrol drwchus o gornel silff a'i gosod yn garreg filltir ar ganol y groesffordd lle safai. Dewisodd droi i'r dde wedyn. Roedd twnelau eraill yn arwain i'r dde ac i'r chwith eto. Cerddodd a'r llwch yn codi. Cerdded nes oedd y chwys yn dew ar ei dalcen a'r llwch yn crensian ar ei ddannedd. Dim i'w glywed heblaw sgrwnsian ei draed fel ar eira sych a fyntau'n meddwl am y rheini gerddodd y lleuad am y tro cyntaf erioed a'u hôl traed dal yno'n oes oesoedd yn dyst i'w dyfod, yn meddwl am yr helwyr cregin yn cerdded glennydd y cynfyd ac ôl eu traed nhwythau wedi aros yn nhywodfaen yr hen arfordiroedd. Tybed fyddai olion ei draed yntau'n para cyhyd? Digon o waith. Suddai hyd ei fferau i'r llwch, llenwai'r powdwr ei sanau a'i sgidiau. Roedd gwe pry copyn yn bachu yn ei wallt ac yn ei wyneb. Tynnodd ei fysedd ar hyd blaen silff a'r eira cynnes yn ffrydio'n ddistaw fel tywod berwi wyau i'r llawr. O dipyn i beth deuai'r gwe yn gaglau ar draws ei ddannedd, ceisiai ei hel draw â'i ddwylo ond roedd o'n ymdynhau amdano bob yn dipyn nes cau'n gortynau lastig o'i flaen. Cydiodd mewn llyfr mawr trwm a'i luchio i'r rhwydi llwydion a'r llyfr yn siglo'n ara deg arnyn nhw heb hitio'r llawr. Lluchiodd un arall ar ei ben a phwysau'r ddau yn sigo'r gwe ac yn plymio â chlep i'r llwch. Troi'n ôl oedd piau hi. Ond lle bu'n cwffio drwy'r gwe gynnau roedd y cortynau wedi cau eto y tu ôl iddo a fyntau'n gorfod brwydro'n saith waeth. Cydiai'r gwe ynddo, suddai'i draed i'r llwch, baglai, syrthiodd unwaith a phwysau'r rhwydi sychion yn gwasgu ar ei gefn ac yn ei lethu a fyntau wedyn yn gorfod ymlusgo ar ei fol fel llysywen yn y gwair. Dofwyd peth ar y cnoi ar ei fol pan gafodd gyfrol lydan ar ganol croesffordd. Ond wedi mynd yn bellach daeth at gyfrol arall debyg ac un arall wedyn. Ymlaen ynteu'n ôl yr âi? "Meistar!" gwaeddodd ond roedd gwlân cotwm y gwe'n dal y geiriau'n dynn. Prin bellach ei fod yn gweld ei law o flaen ei wyneb. Cwffio am ei wynt. Roedd y gwe'n cydied yn ei draed ac yn tynnu yn ei wallt. Hyn i gyd er mwyn cofnodi rhyw lyfrau sychion na fyddai neb byth yn eu darllen? Llyfrau na wyddai neb amdanyn nhw hyd yn oed? Damniodd y llyfrau, damnio'r llyfrgell, y ddinas a phawb ynddi. A'i law'n canfod bwlch yn y gwe. Gallai fustachu i'w draed fan hyn a medru gwthio drwy'r gwe fel pe trwy storm o genllysg a gwynt. A'r storm yn llacio. Y gwynt yn gostegu. Mîn yr ias yn pylu. Clywai ei galon yn dyrnu fel injan a fyntau'n rhedeg yr hanner canllath olaf yn baglu ac yn straffaglu tuag at y llygedyn o olau a welai'n chwincio ym mhen draw'r twnel.

Sefyll wrth y ddesg bach oedd y Du Traheus yn bwrw golwg dros y llyfrau a photel ganddo'n y naill law a dau wydr yn y llall a dal i sefyll wnaeth o a Gregor Marini'n ffrwydro o'r twnel llyfrau ac yn cwympo'n glewt ar lawr o'i flaen gan dynnu corwynt o lwch a gwe pry cop ar ei ôl.

"Llymed?" meddai'r Du Traheus yn tywallt jochiad da bob un iddyn nhw o wirod ceirios. "Llychlyd draw fanna, tydi?"

Crafangodd Gregor am y ddiod a'i lyncu. "Llychlyd, syr, yndi. Ydach chi 'di bod lle mae'r rhwydi'n cau?"

"Dwi'n nabod pob twll o'r lle'ma, achan, a phob pry copyn - mae rhai mawr i'w cael wyddost, maen nhw'n werth eu gweld... ta waeth, welist ti'r un, mae'n amlwg..."

Ysgwydodd Gregor ei ben. "Dipyn o adran sgynnoch chi," meddai wedyn a fyntau wrthi'n hel y gwe o'i wallt ac oddi ar ei ddillad.

"Be ydi'r cardiau yma ar dy ddesg?" holodd y Du Traheus yn troi un ohonyn nhw yn ei law'n chwilfrydig. "Cymerais gip ar dy waith a chdithau'n absennol rŵan, be ydi hyn sgin ti ar y gweill yma?"

"Cofnodi'r adran, syr. Un cardyn i bob llyfr, un blwch i bob llythyren o'r wyddor. Mae gen i'n barod dros bum mil wedi eu cofnodi ichi."

"Gorau cofnod, cofnod cof," meddai'r Du Traheus. "Pum mil, ia?"

"Ia, syr."

"Ac mi wyt tithau'n rhywbeth ar hugain?"

"Saith, syr."

"Wel, mi fydd yn rhaid iti fyw i fod yn dri chant a phymtheng mlwydd oed felly cyn cei di orffen." Gosododd y cardyn cofnodi'n ofalus ar y bwrdd. "Well imi beidio dy gadw di."

"Syr," meddai Gregor a fyntau'n ei wasgu ei hun yn ôl ddesg, "ydi holl fytholeg y byd yma?"

"Nacdi," atebodd y Du Traheus. "Dim ond geiriau sy'n fan hyn. Digon o eiriau i lenwi un gornel bach o'r jig-so mawr. Maen nhw'n trio fy nghael i ildio'r gweddill, ond mae fy ngeiriau i'n dŵad o'r Gogledd Dir, chymeran nhw mo'u rhwydo a'u dal rhwng cloriau trymion. Mae'n geiriau ni'n licio chwarae ar yr awel yn nail y coed. Mae'n nhw'n hel yng ngheseiliau'r nentydd ac yn llenwi'r holl ddyffrynoedd. Tydi'r awdurdodau ddim yn licio meddwl am bethau felly, nacdyn? Geiriau heb awduron? Wyddost ti be ydi glain neidr? Wyt ti'n meddwl y byddwn yma pe'i cawn yn ôl? Wyt ti'n dallt mai dy waith di ydi fy helpu fi? Wyt ti?"

"Wel," meddai Gregor yn dallt dim byd. "Chi 'di'r bòs." Rhwystrodd ei hyn rhag dylyfu gên nes i'r Du Traheus droi'i gefn ac ymlwybro'n ôl i gyfeiriad ei bulpud. Dechreuodd loffi drwy'r llyfrau o'i flaen. Pum mil yn y bag, meddyliai. Dim ond pum deg wyth miliwn a hanner i fynd felly, os oedd y Du Traheus yn dweud y gwir. Mae'n rhaid fod yna ffordd haws na hyn. Gwaith diflas hefyd. Mytholeg? Ai am honno oedd y llyfrau yma'i gyd yn sôn? Dechreuodd bori yma a thraw ynddyn nhw. Darllen am y tylwyth teg yn eu hogofeydd yn difyrru'r dydd â'u chwarae peli aur ac yn crwydro'r nos yn anweledig i bawb ond i blant a hen bobol. Gwelai dair pelen aur yn treiglio o law i law a'u lliw yn llifo'n felyn mewn ffrwd ddu. Clywai eu lleisiau main yn gwichian ac yn chwerthin. Gallai weld eu llwybrau'n gweu rhwng boncyffion coed derw a llawr gwyrddlas anwastad y goedwig yn swigod drosto o gerrig crwn, esmwyth dan eu cwrlidiau o fwsog. Gallai glywed sŵn afon yn clebran. Yn y pellder gwelai rimyn golau lle 'roedd y goedwig yn darfod ac wrth ddynesu gwelai'r caeau a'r borfa'n chwyddo rhwng rhwydi'r waliau. Cyfeiriodd ei gamre tuag at bluen o fwg a godai, fel y gwelai o ddŵad yn nes, o gorn simdde tyddyn â llond y buarth o'i flaen yn crafu o ieir a chwiaid. Curodd y drws a hwnnw'n agor yn wichlyd ohono'i hyn, roedd ei odre wedi ei dreulio fel petai wedi ei gnoi gan gi. Codi cawl i ddysglau oedd yr hen wreigan yn ei chap gwyn a'i dillad duon, a'i gŵr llaeswallt llwyd yn dal ei fowlen at ymyl y crochan. Eisteddodd Gregor wrth y bwrdd a chafodd yntau gawl a hwnnw'n llawn llygaid tatws a moron yn nofio. Ar hynny dyma ferch ifanc i mewn wedi ei gwysgo run fath â'r wreigan - roedd hi i'w gweld yn rhy ifanc i fod yn ferch iddyn nhw, tybiodd, wyres efallai - rhoes ddwy dorth ar ganol y bwrdd. Pan holodd Gregor am y tylwyth teg a'u peli aur dechreuodd yr henwr chwerthin ac aeth i estyn cyfrol fawr a darllen ohoni a Gregor yn clywed y geiriau'n llifo fel ffrwd o'i enau ac yn eu gweld yn codi fel gloynnod byw oddi ar y tudalennau ac yn dringo hyd fariau'r haul machlud o'r ffenest a'r llestri ar y dresal yn cochi a'r cysgodion yn dyfnhau a'r geiriau'n dal i godi ac yn hedfan i'r haul yn ddu fel brain yn erbyn yr machlud coch. Fel y suddai'r haul i frigau'r coed agorai llygaid cochion ym marwor yr aelwyd a'r tân yn suo'n dawel a llais yr henwr wedi tewi a Gregor yn synhwyro presenoldeb newydd.

"Cysgu ar y job, ia?" meddai Adam Laban yn sbeitlyd. "Be sy matar hefo'r gwely acw? Cneuen dan y fatres?"

"Hepian, Adam, mi weithiaf yn hwyr i wneud iawn amdano..."

"Geith y Du Traheus dalu am hyn," meddai Adam Laban yn troi i fynd. "Ac oni bai bod mam yn mynnu dal danat mi fyddai'n ddu ar y diawl arnat tithau."

Teimlai Gregor gywilydd iddo gael ei ddal yn cysgu wrth ei waith. Estynnodd ato gyfrol arall a dechrau pori ynddi ond ni allai ganolbwyntio. Roedd y llythrennau'n nofio'n hy o flaen ei lygaid a'r geiriau eto'n codi oddi ar y papur gwyn nes rubannu'n araf o gylch ei ben fel bronfreithiaid yn dilyn ei gilydd ar hyd y rhesi a'i amrannau yntau'n cau fel caeadau ffenestri siopau nos. Cafodd ei fod yn sefyll ar ganol maes a chaeau a chloddiau a choed o'i gylch hyd y gorwel. Uwch ben roedd haul mawr yn pwyso a hwnnw i'w glywed yn agos agos uwch ben. Roedd hi'n boeth, pob anadliad yn llosgi'i lwnc. O dan ei draed clywai'r ddaear yn galed ac yn sych. Nid oedd gwynt nac awel yn symyd yn nrain y cloddiau. O bell deuai ato leisiau dynion, yn cynyddu'n raddol, lleisiau'n gweiddi ac yn chwerthin. Y gwres yn llenwi'i wddf a'i ffroenau. Sŵn traed yn curo'r pridd. Yna fe'i gwelodd nhw. Dwsin, ugain ohonyn nhw, rai mewn lifrai eraill yn gwisgo dillad pob dydd. Fflachiai llafnau bidogau yn yr haul, clonciai gynau peiriant yn erbyn gwregysau bwledi, a dau o'r dynion yn cludo lli draws a'i dannedd yn chwerthin yn yr haul. Gwthient lanc ifanc o'u blaen, ei wasgod a'i grys gwyn yn agored a'i hances goch yn llac am ei wddf. Ceisio cadw ar ei draed oedd yntau a'r milwyr yn ei wthio yn ei gefn ac yn ei gicio. Yr haul yn taro ar foteli'n mynd o law i law. Baglodd y llanc unwaith a disgyn ond cydiwyd ynddo a'i wthio ymlaen a phan geisiodd blygu i godi rhywbeth a gollasai cafodd sgwd yn ei gefn a'i yrrodd bedwar cam. Roedd y lleisiau'n edwino, yn cael eu llyncu gan y gwres. Arhosodd Gregor yn ei unfan. Pan nad oedd un dim ar ôl ond suo'r pryfaid a churo'i galon dan ei fron mentrodd i'r lle buon nhw a phlygu i godi'r botwm a welai'n sgleinio ar lawr. Clywed siffrwd yn nail y coed. Awel yn codi. Cwmwl yn bygwth llithro dros yr haul. Ai dim ond fo oedd yn clywed y ddaear yn aflonyddu ac yn codi ac yn gostwng fel tonnau'r môr? Teimlodd ei goesau'n ildio oddi tano, ceisiodd sadio'i hun yn y clawdd ond roedd yn disgyn, yn disgyn drwy groen y ddaear a'r cerrig a'r pridd yn llifo i lawr am ei ben. Rhoes ei stumog dro y tu mewn iddo, rhoes ei dalcen glec wrth daro'r bwrdd.

Chwarddodd y Du Traheus. "Toes yna fyd hefo chdi," meddai'n rhwbio ochor ei ben. "Dim rhyfedd fod Adam Laban yn flin. Be wnae o 'tae o'n gwybod dy fod ti'n darllen y llyfrau?"

"Dwn i ddim be ddaeth drosta'i," ymddiheurodd Gregor. "Y tro yn y gwe wedi dweud arna'i, beryg. Ddaru o'ch taro chi?"

"Be ydi hynny i mi?" meddai'r Du Traheus yn cil-chwerthin. "Fydd gynnon ni ddim llyfrau ar ôl ffordd wyt ti'n eu llyncu nhw."

"Bedachi'n feddwl, syr?"

"Wel sbia," meddai'r llyfrgellydd yn cyfeirio at y llyfr y bu Gregor yn ei ddarllen a hwnnw ar agor ar y ddesg o'i flaen. Neidiodd Gregor i'w draed. Nid oedd ond papur gwyn ar ôl.

"Y geiriau!" meddai Gregor. "Lle'r aeth y geiriau?"

"Dyna fydd yn rhaid ichdi ddarganfod," meddai'r Du Traheus yn awgrymog. "Tyd rŵan," ychwanegodd. "Mae gen i frandi eirin duon go arbennig yr hoffwn ichdi ei flasu."

Pennod 4

*

"Wyddoch chi," meddai Gregor a nhwthau'n llymeitian brandi eirin duon wrth odre'r pulpud. "Wyddoch chi, y sôn yma gynnau am y Gogledd Dir?"

"Gwn," meddai'r Du Traheus.

"Dwi wedi clywed dipyn o hanes y lle," meddai'n trio cofio rhywbeth amdano fo. "Mae nhw'n gwisgo'n hen ffasiwn yno, tydyn?"

"Mae nhw'n cadw at yr hen bethau, yndyn tad. Deu, mi fasa'n werth iti glywed y straeon sgynnyn nhw. Does yna fawr ar ôl yno sy'n eu gwybod i gyd." Cnociodd y Du Traheus ei getyn yn y blwch llwch a'i osod yn ofalus ar ei ymyl. Roedd golwg bell yn ei lygaid a Gregor yn dychmygu ei feddwl yn crwydro fel cwmwl ar hyd y Gogledd Dir.

"Ydio'n bwysig fod y chwedlau i gyd yn cael eu hel?" holodd yn ddiniwed gan dywallt gwydraid arall iddo'i hun a'r tameidiau ffrwythau yn y botel yn llithro i'r gwddw. Beth bynnag oedd gan y Du Traheus yn stwytho yn ei wirod roedd o'n ychwanegu blas rhyfedd ar y naw.

"Siŵr iawn ei fod o'n bwysig," meddai'r Du Traheus yn fyfyriol. "Mae'r awdurdodau am gofnodi pob wan jac ohonyn nhw, fel y cadwer i'r oesoedd a ddêl a ballu neu fydd dim byd i'w roi yn yr amgueddfa erbyn byddan nhw wedi eu gwastrodi'n llwyr."

"Un o'r Gogledd Dir ydach chi?" holodd Gregor er mwyn dallt pethau'n iawn.

"Ia, mysg llefydd eraill," meddai'r Du Traheus yn tynnu'i law dros ei locsyn. "Ac mi dwi cystal chwedleuwr â neb ar affeth hon y ddaear, mi gurwn y gorau eto, heblaw Ddail Coed, hwyrach. A dyma finnau'n fan'ma'n geidwad carchar geiriau, myn Llaw Gyffes."

"Dach chi'n difaru dwyn y geiriau felly?"

Edrychodd y Du Traheus yn synn arno. "Ddygis i ddim byd, Gregor bach. Y fi gafodd ei ddwyn a'i ddal yn gaeth, nid y geiriau. Goruchel garcharorion, wir, tydi Mabon ddim ynddi hi, na'r pen byngalo Gwair yna. Neb wedi 'chael hi'n waeth na nhw, neb wedi cael ei garcharu cyn dosted, choelis i fawr! Be amdana i? Ydw i'n cwyno fy myd fatha ryw gadi ffan? Nacdw. Diodde'r dynghedfen yn ddistaw. Ac yma fydda'i nes diwedd geiriau oni bai am lain neidr i'w thorri. Ia, yn fy sgîl i daeth y geiriau yma. Ac a finnau'n gaeth yma pa obaith sgin i o ganfod glain neidr y Gogledd Dir. Oni bai..." Pwyntiodd y Du Traheus at ei drwyn hael a wincio'n slei.

"Ddylis i eich bod chi wrth eich bodd yma," meddai Gregor. "Yn eich cragen danddaearol fan hyn yn byw ar hen freuddwydion ac yn slochian lysh. Fedrith pawb ddim byw yn yr hen oesoedd, cofiwch."

"Nid pawb ydwi," meddai'r Du Traheus. "Ac nid hen oesoedd ydyn nhw. Fydda'i'n teimlo weithiau fel can mlynedd yn ôl ac weithiau fel can mlynedd ymlaen, mil o flynyddoedd, pa wahaniaeth? Cylch ydio i gyd fel glaw, afon a môr. Peth yn felys a pheth yn hallt. A dim ond hyn rŵan sy'n cyfri."

"Dallt dim byd arnoch chi, syr," meddai Gregor yn clincian gwydrau â'i feistr. Yn ddi-daro, cododd lyfr clawr lledr cywrain oddi ar y bwrdd a'i droi yn ei law. "Ydwi'n dallt yn iawn eich bod isio rhywun i fynd drostoch i'r Gogledd Dir, feistr?"

"Pwy âi drosta'i, Gregor bach? Aderyn du a'i blyfyn sidan? Pwy gawn i'n ddigon dibynnol, yn ddigon dewr, yn ddigon o foi? Mae hi'n ddrwg yno, mae'na helynt fawr, fydd dim sôn am y Gogledd Dir cyn bo hir. Mae'r lle'n gyntefig, tydyn nhw'n credu dim mewn technoleg, does yna ddim peiriannau, dim trydan, dim teledu, ac mae'i dillad nhw'n hen ffasiwn ac yn glytiau drostyn nhw. Deu, dwi'n cofio fel byddai'r lle'n dew hefo twristiaid, dŵad i ryfeddu fydden nhw, o'r Taleithiau Breision am y ffin hefo'u fidios a'u camerâu, ond toes fawr o sôn am rheini bellach, ddyliwn. Rhy beryg, weli di. Pwy ddiawl âi drosta'i i le felly, Gregor?"

"Fi, syr," meddai Gregor yn ddistaw bach.

"Cythral o neb isio twllu'r lle, nagoes?" Nid oedd y Du Traheus fel petai wedi clywed. "Pethau diasgwrn cefn ydi ymwelwyr, fachgen, mi fydden nhw'n dŵad o'r blaen fel llygod o'u tyllau, yn eu coetsys moethus hyd y traffyrdd dan y mynyddoedd a nhwthau'n uchel eu cloch yn chwerthin am ben pethau heb wybod eu hystyr yn prynu heb nabod y pris. Ond y munud y daeth hi'n saethu mi sgrialodd y diawled i'w coetsys a ffoi. Does yna fawr o dramwy drwy'r twnelau erbyn hyn, mi wranta, dim ond rheini sy'n ffoi am y Taleithiau Breision sy'n mynd drwyddyn nhw erbyn hyn."

Pesychodd Gregor i'w ddwrn. "Os ydach chi'n chwilio am rywun i hel straeon ichi," meddai'n codi'i lygaid i wyneb y Du Traheus, "mi af i ichi. Yr holl ffordd i'r Gogledd Dir."

"Ia, Y Gogledd Dir." meddai'r Du Traheus yn codi'i getyn at ei wefus ac yn estyn am ei dân. Eisteddai'n ddywedwst gan syllu i'r pellder, heibio'r silffoedd, heibio'r llyfrgell, debygai Gregor, hyd lwybrau daearyddiaeth ei gof.

"Esgusodwch fi, syr," meddai Gregor yn wylaidd, "dweud oeddwn i..."

"Mi wn i'n iawn be ddywedaist ti, is-gatalogydd dan hyfforddiant," meddai'r Du Traheus. Caeodd ei lygaid. Cyn hir roedd ei ben yn hongian ar ei frest a'i anadlu trwm wedi mynd yn chwyrnu cyson. Estynnodd Gregor am y botel frandi eirin duon a'i gwagio i'w wydr. Roedd hi'n edrych yn debyg i noson hir a'r adran yn dechrau oeri drwyddi. "Sgwn i," meddai Gregor wrtho'i hun yn pwyso a mesur a fyddai gan y Du Traheus fara caws ar ôl yng nghwpwrdd ei bulpud ac a feiddiai gymryd tamaid. Rhoes ei wydr ar y bwrdd a chodi ar ei draed.

Agorodd y Du Traheus ei lygaid. "Gei di fynd," meddai.

"Ga'i fynd?" holodd Gregor.

"Cei."

"Be, i'r Gogledd Dir?"

"Ia."

"Go iawn?"

"Mi ddylat wybod na fydd y Du Traheus byth yn gwamalu." Cododd a'i gefn yn clecian. Esgynnodd i'w bulpud a chwilio un o'r drorsys. "Mae gen i drwydded yma'n rhywle eith â chdi," meddai. "Tyd â dy gardyn nabod yma." "Twt lol," meddai'n wfftiol, "tydi'r safon ddim fel y bydda fo, nacdi? Faint dalist ti am hwn?"

Dywedodd Gregor wrtho a'r Du Traheus yn chwerthin. "Hwda," meddai'n estyn y drwydded newydd i Gregor ac yn gwthio'r cardyn nabod yn wfftiol yn ôl i'w ddwylo. "Mi wneith hon yn well ichdi na chardyn nabod ffug, di-glem."

Diolchodd Gregor iddo a'i harchwilio'n synn. Cardyn mewn plastig a'i lun o'i hun ynghanol y plastig fel pry mewn amber â'r geiriau GREGOR MARINI. HELIWR CHWEDLAU. LLYFRGELL Y DDINAS. "Sut goblyn?" holodd.

"Mi gei'r manylion fory."

"Hwyrach y basa peiriant codi llais yn ddefnyddiol," cynigiodd Gregor.

"Nafsa," meddai'r Du Traheus yn swta. "Tydyn nhw ddim yn cydnabod technoleg fodern ac felly tydio'n tycio dim trio'i harfer hi hefo nhw - cwbwl gaet ti fyddai tâp gwag a'r geiriau'n dal i fflio'n rhydd hyd lle. Mae hi'n hwyr. Adre â chdi ar dy ben."

"Mae gen i lyfr cyfeiriadau," meddai Gregor yn awyddus i ddangos ei frwdfrydedd a fyntau'n codi o'i boced lyfr bach treuliedig a'i ddal ar gledr ei law. Yn ei law hefyd roedd botwm bach arian a hwnnw'n sgleinio'n loyw yn ei fysedd.

Wrthi'n chwythu ar ei lobscows ac yn taenu menyn ar ei fara yn y caffi dros lôn ar ei ffordd adra o'i waith toc wedi hanner nos oedd Gregor pan ruthrodd llencyn pengoch dros y trothwy a chamu'n bwrpasol ato. Adnabu Gregor o. Hwn oedd y bachgen y bu ond y dim iddo faglu Gregor ar risiau Ostan Laban y bore cyntaf hwnnw pan oedd bob dim yn newydd.

"Mae'n ddifeddwl ohonot, Gregor" meddai'r llencyn, "i aros allan tan berfeddion fel hyn heb dywyllu dy lety drwy'r dydd a finnau'n gorfod rhuthro o bant i bentan yn chwilio amdanat. Pa hawl sydd gen ti i darfu ar amserlen brysur negeswyr y swyddfa?" Eisteddodd yn ymyl Gregor ac estyn llaw at y bara.

Cymerodd Gregor arno anwybyddu ei hyfdra. "Fel mae'n digwydd bod, mi fues i yn fy stafell drwy'r pnawn."

"Waeth gen i am dy esgusodion," meddai'r pengoch yn siarad fel petai'n darllen o lyfr. "Yr unig beth ddywedaf wrthot ti ydi ei bod yn well iti fynd yn ôl i dy lofft ar fyrder. Mae dweud hyn ynddo'i hun yn fwy nag a ddylwn ei ddatgelu ichdi ond dwi'n fodlon mentro ychydig er mwyn cael dy gydweithrediad. Mae arna'i ofn y bydd yn rhaid ichdi adael y cawl'na a mynd". Llygadai'r bwyd a'r glafoerion yn glasu dros ei wefus.

Roedd ymddygiad y llencyn wedi lladd unrhyw awydd bwyd a fu gan Gregor. Roedd rhywbeth anghynnes yn ei gylch, rhywbeth yn ei lygaid, ffieiddiai ato ac ysai i fod o'i olwg. Cododd ar ei draed.

"Cofia di fynd yn syth i dy stafell," meddai'r llencyn gan estyn at y lobscows a chodi'r llwy.

Daeth cryndod drosto fel ci ar ôl cawod wrth iddo gamu o gynhesrwydd y caffi i nos y stryd. Tynnodd ei siaced yn dynnach amdano. Ar bob llaw codai'r adiladau'n uchel a dim ond streipen gul o awyr ddu rhynddynt a'r cymylau'n chwipio rhwng y toeau uchel. Rhwng ei draed roedd pyllau'r stryd crynu'n goch dan y golau o ffenest Mrs Laban drwy'r llenni tenau. Wedi agor y drws a'i allwedd dringodd ar flaenau'i draed drwy'r fforest cysgodion i'w lofft.

Ni wyddai beth i gredu ond eistedd wnaeth o ar y gwely ffram haearn i'w disgwyl, y fatres yn suddo dan ei ben ôl. Roedd hi'n oer, roedd o wedi blino ac roedd ei lygaid yn llosgi.

Ymhen hir a hwyr, ac heb glywed siw na miw o unman, cymerodd stwmp o ganwyll o'r ddrôr ac aeth am dro. Clywsai gan rywun fod yna stafelloedd i'r swyddfa ar un o'r lloriau uwchben. Efallai y byddai rhywun ar ei draed yno o hyd, efallai y cai wybod wedyn ynglŷn â'r neges. Doedd fawr o olwg y cai hyd i neb, serch hynny, a'r tŷ'n gwichian ac yn clecian fel cawr yn ei wely a phob man yn fagddu fawr. Chwythai awel oer drwy'r coridorau ac yntau'n gorfod cysgodi'r fflam â'i law. Chwaneg o risiau wedyn, dringo a dringo yn chwilio am ben draw. Craffu'n ofer am olau yng ngodre'r drysau. O'r diwedd a fyntau'n flin ac yn ddryslyd troes ar ei sawdl am yn ôl.

Tua'r hanner ffordd i lawr clywodd awel groes ar ei foch a chanfod ei tharddle ar ei law chwith: grisiau bach yn codi o'r prif rediad. Ym mhen y grisiau daeth at basej cul yn dirwyn am i fyny eto a'r carped ar ei hyd yn rhychau bler. Heibio'r tro gwelai ffram o olau melyn am ddrws cil agored a sŵn chwerthin yn cyrraedd ato o'r tu mewn. Safodd am ennyd i wrando. Lleisiau'n trafod. Nesâodd nes gweld cefn dyn hirfain â chôt gynffon wennol amdano'n siarad â rhywun o'r golwg tu ôl i'r drws ac yn cyfeirio bob hyn a hyn at ryw bapur oedd ganddo yn ei law. Roedd oglau tân coed i'w glywed a Gregor yn tybied clywed clecian brigau'n llosgi. "Mi fydd wedi cyrraedd erbyn hyn," meddai'r dyn hirfain, "cawn alw amdano yn y man... ond yn gynta, llymed arall?" Dyma'r dyn yn troi wysg ei ochor a Gregor yn gweld gwydr bach grisial yn ei law a golau'r fflamau'n fflachio drwyddo. Penderfynodd fynd yn ôl. Ond a fyntau'n troi daeth gwich o'r byrddau llawr dan ei droed a'r dyn yn y stafell yn chwipio ato gan luchio'r drws ar agor led y pen.

"Wel dyma inni gwrteisi newydd," meddai'n drwynsur yn gwthio'r papur i'w boced. "Clustfeinio o'r cysgodion, ai ie? Tyd i mewn yma inni gael dy weld! ... Felly y fo ydio, aie? Gwell y dyn ddaeth 'mhen y flwyddyn, dyna dy gêm di? Wel, mae'n ddrwg gen i dy siomi, syr, ond mi rwyt ti braidd yn rhy ddiweddar. Y fath hyfdra! Mae'r negeswyr wedi hen 'laru ar ddisgwyl wrthot ac wedi mynd i'w gwlâu. Wneith hyn ddim mo'r tro o gwbwl."

Ni wyddai Gregor beth i'w ddweud felly safodd ar y trothwy yn clywed gwres y tân yn mynd heibio'i glustiau a'r gwynt oer o'r pasej yn troelli o gwmpas ei bennau gliniau. Ciledrychodd o'i gwmpas. Nis synnwyd o weld Adam Laban yn eistedd yn braf ar y soffa ledr o flaen y tân, nis synnwyd fod hogan benddu lygatddu gul yn eistedd ar ei lin, ond braw a gafodd o weld wrth eu hochor neb llai na Llygad Bwyd. Hwnnw'n dal ei wydr grisial yn drwm yn ei bawen. "Tyd i mewn a chau'r drws, Gregor," meddai Adam Laban a'i lais yn crygu. "Mae gen i asgwrn i grafu hefo chdi."

Ni symudodd Gregor.

"Tyd," meddai'r hogan. Ciledrychodd Gregor arni ac ar ei ffrog hir yn cyrraedd hyd at ei thraed a fflamau'r tân yn disgleirio yn y sidan ac yn adlewyrchu ym myclau arian ei sgidiau. "Wel wyt ti am ddŵad? Eistedda fan hyn hefo ni ar y soffa."

Edrychodd Gregor ar y dyn ifanc yn y gôt hir. "Na chei," meddai hwnnw'n pwyntio at gadair galed. Eisteddodd Gregor. Roedd gwres y tân yn braf ar ei wyneb.

"Ti'n nabod Adam, twyt?" meddai'r hogan wedyn yn tynnu'i llaw drwy wallt Adam Laban. Chymerodd hwnnw ddim sylw ohoni, dim ond dal i rythu ar Gregor. Hithau'n gwenu'n braf. "Gwenllian Mwnwgl Wyn ydw i," meddai. "A dyma Sebedeus." Nodiodd y dyn côt wennol ato'n nawddoglyd. Troes hithau at y trempyn, "a dyma Llygad Bwyd."

"Ia, dwi'n ei nabod o," meddai Gregor. "Sut mae'r hwyl ers tro byd, Llygad Bwyd?"

"Wyt ti'n wir?" meddai Llygad Bwyd yn bigog. "Dwi'm yn dy nabod di, mêt."

"O, wela'i," meddai Gregor. "Felly mae'i dallt hi. Wel, mae'n ddrwg gen i os ydwi'n hwyr. Doeddwn i ddim ar fwriad clustfeinio tu allan, cofiwch, y neges gefais i oedd i fynd i'm llofft a'ch disgwyl chi'n fan'no." Sylwodd Gregor fod Sebedeus yn sbio'n ymchwilgar ar Adam Laban. Aeth rhagddo: "Wedi disgwyl yn ofer yn y llofft mi feddyliais fynd i chwilio am swyddfeydd y negeswyr rhag ofn fod yna gamddealltwriaeth wedi bod, fel yr ymddengys y bu."

Dal i aros eglurhad gan Adam Laban oedd Sebedeus, heb droi at Gregor.

"O'r snechgi," chwyrnodd Adam yn codi Gwenllian Mwnwgl Wyn oddi ar ei lin. Camodd ato a phlygu drosto, ei freichiau wedi eu sodro ar freichiau'r gadair a'i wyneb creithiog yn agos agor nes oedd yr oglau sur ar ei wynt yn codi stwmp ar stumog Gregor. "Sut feiddi di geisio codi amheuon ynglŷn a dibynoldeb gweision y tŷ hwn? Pan glywith mam am hyn fydd hyd yn oed hithau'n gweld drwyddach di! Mi fydd yma newid byd yma wedyn, washi! Mi anfonna'i amdano fo'r munud yma inni gael prawf o dy glwyddau di'r llipryn anonest, unwaith ac am byth!" Cymrodd gam tuag at y drws gan bwyntio'i fys yn ôl i wyneb Gregor.

"Fydd dim angen tarfu ar y bachgen heno, Adam," meddai Sebedeus yn bwyllog. "Mae'r honiad yn chwerthinllyd. Byddai'n sen ar enw da eich tŷ petaem hyd yn oed yn rhoi hanner clust i ensyniadau o'r fath. Waeth iddo heb a cheisio achub ei gam trwy feio eraill. Mae arna'i ofn y ffeindith na thycith hynny ddim iddo'n y wlad hon. Does dim angen i weithiwr dyfal fel y gwas coch ofni run ymhoniad o eiddo hwn."

"Diolch, Sebedeus," meddai Adam Laban yn ymlacio drwyddo ac yn camu'n ôl i ganol y stafell. Nodiodd i gyfeiriad Gregor â phoer ar ei wefus. "Mi ga'i di am hyn, Gregor."

"Heb ddallt oedd o, mwn," meddai Gwenllian yn fwyn. "Tydio'n ddiarth i'r parthau hyn? Dewch, waeth inni heb â ffraeo. Mi geith o'i holi gan y negeswyr fory. Yn y cyfamser mae o'n westai i ni. Felly cymer wydraid bach, Gregor, a chlosia at y tân."

"Diolch," meddai Gregor. Felly nid rhain oedd y negeswyr, meddyliai. Cymrodd lymaid o'i ddiod. "Os ydwi wedi drysu eich cynlluniau mewn unrhyw ffordd yna mae'n ddrwg gen i, wneuthum i mohono fo o'm gwirfodd eithr yn hytrach o'm hanwybodaeth."

"Anwybodaeth?" meddai Llygad Bwyd.

"Ia," meddai Adam Laban, "mae ganddo fo ddigon o hwnnw."

"Gwenllian sy'n iawn," meddai Sebedeus, "Awn ni i nunlle'n dadlau dros yr achos heno. Mae'n anghyfleus iawn, dwi'n cyfaddef, ond dyna fo, mae negeswyr y swyddfa wedi penderfynu, waeth mor eithriadol o anarferol y bo, eu bod am aros i dy weld di bore fory cyn codi cŵn Caer. Ac mi gei di ddiolch i'r drefn fod Mrs Laban wedi eu darbwyllo i'w adael tan hynny, yn groes, mae'n rhaid imi gyfaddef, i'm cyngor innau - ond pwy ydw i yn ochor negeswyr y swyddfa - ac felly yn rhinwedd fy swydd fel clerc y negeswyr, dwi'n dy wysio di i ymddangos ger eu bron am chwarter i, yn unol a'r orchymyn."

"Dwi'n ddiolchgar ichi," meddai Gregor yn plygu ymlaen i roi'i wydr gwag ar y bwrdd. "Gyda'ch cennad, felly, dwi am ei throi hi imi gael awran neu ddwy o gwsg cyn y cyfweliad."

"Ia, dos," meddai Adam Laban. "Ond yn gynta tyd â dy gardyn nabod imi. Jest rhag ofn." Cymerodd y cardyn a tharo llygad amheus drosto. "Pwy ddiawl wyt ti'n gael i wneud rhain ichdi, Llygad Bwyd?" meddai'n wawdlyd gydag oedd Gregor yn cyrraedd y drws.

Wedi i'r drws gau trosglwyddodd Adam y cardyn i Sebedeus a hwnnw'n tynnu amlen o'i boced ac wrth wneud fe lithrodd y papur arall ohoni i'r llawr. "Meddylia fod y diawl bach yn rhoi stamp ail-ddosbarth ar lythyr at ei gariad," meddai Sebedeus yn wawdlyd yn plygu ac wedyn yn dangos y stamp dilychwyn ar gornel yr amlen.

Ar doriad gwawr y bore trannoeth daeth curo mawr ar ddrws llofft Gregor. Safai Adam Laban ar y landing yn dyrnu'r coed ac yn gweiddi "Cyfod dy wely a rhodia! Brysia'r cwtrin! O'r gwely'na, tyd, ti'n hwyr eto!" Y tu ôl i'r mab safai Mrs Laban yn ei chôt nos a'i slipars â'i breichiau ymhleth. "Dowch â'r goriad yma, mam," meddai'n troi ati, "waeth heb a difetha drws da."

Gwthiodd y goriad i'r twll clo a'i droi. Gwynt oer y bore a'u cyfarchodd, yn chwythu o'r ffenest agored a'r llenni tennau'n powlio atynt fel hances o ffenest trên. Ar y gist roedd nodyn a thocyn bach o arian sychion a chydig o bres mân yn eu dal yn eu lle. Rhuthrodd Adam at y gwely a thynnu'r gwrthban a'r cynfasau oddi arno a'r fatras hithau oddi ar y ffram ac yna'r gwely ben lawr traed i fyny'n chwilio am ei brae. Yn y cyfamser roedd ei fam wedi darllen y nodyn ac yn gwthio'r arian i boced ei chôt nos. Rhoes Adam ei ben drwy'r ffenest. Pan ddychwelodd i ganol y llofft roedd o'n rhegi'n uchel ac yn ffiaidd iawn.

"Adam," meddai'i fam, "dwi ddim isio clywed y gair yna eto, wyt ti'n dallt?"

"Sori, mam," meddai Adam. "Aeth y daiwl bach ddim yn bell mi wranta! Mi lladda'i o am hyn!"

Ar hynny daeth Sebedeus i mewn. "Be 'di hyn?" holodd. "Mae'r negeswyr yn disgwyl."

Pwyntiodd Adam at y ffenest. Aeth Sebedeus a rhoi'i ben allan. "Be ddiawl ti'n feddwl ydio, pry?"

"Wel tydio'm yma nacdi?" meddai Adam, "Ac mi roeddan ninnau'n gwylio'r drws ffrynt drwy'r nos, toeddan, mam? Ond eith o ddim yn bell..." Cododd ei ddwrn at ei geg a'i gnoi. "Ac mi lladda'i'r ..."

"Adam!" rhybuddiodd y fam.

"Cer i'w nôl o 'ta," meddai Sebedeus a'i wefus yn codi. "Neu chdi geith dalu am ei golli, dallta."

"Paid â phoeni," meddai Adam Laban a'i wyneb yn dynn fel gwyneb milgi. "Tydw innau isio fo'n fwy na neb ? Ac mi wn i lle bydd o'n cuddiad." Rhuthrodd heibio iddynt a'i draed yn diaspedain ar y grisiau. Ymhen ennyd daeth y fath glep ar y drws ffrynt nes ysgwyd y tŷ a'r holl ddodrefn.

"Bore da, Adam," meddai'r Du Traheus yn rhoi ei gwilsyn i lawr ac yn gwthio'i sbectol i ben draw'i drwyn.

"Lle mae o?" gwaeddodd Adam yn rhythu i bob cyfeiriad.

"Pwy wedyn, Adam?" holodd y Du Traheus yn hamddenol. Cododd damaid o bapur glas i sychu pigyn ei gwilsen.

"Paid â dechrau arni," bloeddiodd Adam. "Pwy ond y sinach Gregor yna? A be ddiawl ydi'r cadeiriau yma ar ganol llawr? Be 'di'r llanast poteli a ballu yma? Mi ddelia'i hefo chdi eto!" Brasgamodd heibio'r pulpud gan chwalu'r cadeiriau a'r bwrdd lle bu Gregor a'r Du Traheus yn llymeitian. Roedd silff lyfrau symudol yn ei lwybr wedyn ac fe'i dymchwelodd ag un hergwd o'i ysgwydd nerthol, y llyfrau blith draphlith yn fflio i bob man. Ciciodd rheini o'r flaen wrth faglu tua desg Gregor.

Pan ddychwelodd at bulpud y Du Traheus roedd ei lygaid yn fflachio'n goch. "I lawr o fan'na!" gwaeddodd. Cydiodd yn locsyn yr hen ddyn a'i halio ar ei ôl at ddesg yr is-gatalogydd dan hyfforddiant. "Wyt ti am wadu rŵan y babŵn barfog?" Pwyntiodd at ôl traed Gregor yn llwch y llawr yn dirwyn rhwng y rhengoedd nes colli yn y llwydwyll draw. "Trio amddiffyn dy was, ia? Wel, mi cei di hi am hyn, y sgryfinllyn croenllwm, pan ddoi'n nôl, o cei! Ond yn gyntaf, setlo'r gwas bach!" Rhoes bwniad i'r hen gono nes oedd o'n baglu dros y ddesg ac yn glanio ar ei din ar lawr.

"Adam," galwodd y Du Traheus ar ei ôl a'i wynt yn wddw. "I be fyddwn i isio'i amddiffyn o? Dim ond chwarae'n wirion a gwneud drygau ydi'i bethau fo. Dilyn di ôl ei draed o, dalia di o iddo gael ei haeddiant, does yna ddim ffordd allan. Paid â'm collfarnu fi am feiau eraill, Adam! Dwi 'di diodda digon! Adam!"

Clywai'r Du Traheus sŵn ei chwythu a'i chwyrnu'n mynd yn llai ac yn llai fel yr ymbellhai o'r cylch golau lle safai nes o'r diwedd fynd i ddim a distawrwydd yn llenwi'r lle drachefn. Crafodd y Du Traheus ei ben am funud fel petai'n trio cofio rhywbeth. "O, Adam!" gwaeddodd wedyn. "Cŵ i! Adam! Mae isio ichdi gymryd pwyll hefo'r pryfaid cop yna!" Craffodd i'r i'r twnel llyfrau heb glywed na gweld dim byd. "Adam!" bloeddiodd a'i ddwylo'n dwmffat am ei geg. Dim byd. "Adam...?" meddai'n ddistaw bach wrtho'i hun. "Tydi heddiw ddim yn amser da i ymweld â'r pryfaid cop. Ar eu cythlwng ers cantoedd, tydyn, y craduriaid bach anferth, barus druan heb fwyta ers oes Adda." Arhosodd wrth y ddesg am ychydig eto'n twtio'r llyfrau arni ac yn synfyfyrio ond blinodd toc a thynnu cortyn y golau bach i'w ddiffodd. Y peth cynta wnaeth wedi cyrraedd at ei bulpud oedd mynd i'w gwpwrdd ac estyn am botelaid o frandi eirin tagu. Cyn iddo'i hagor daeth ato o grombil erwau'r llyfrau adlais sgrech hir a honno'n darfod. Gwthiodd y botel yn ôl i'w lle. Wedi chwilio ychydig eto daeth â photel werdd lychlyd o'r cwpwrdd a chaead tseina dan weiren arni. Bu'n cadw hon at achlysur o bwys. Gwyntodd y sawr afalau a godai ohoni a thywallt gwydraid mor dew a'i atgofion ac mor glîr. Yr oglau'n ei gludo'n ôl yn ebrwydd i'r Gogledd Dir. Mae'n siŵr fod Gregor ar ei ffordd yno erbyn hyn.

Pennod 5

*

Rhincian a gwichian y tram dros y cledrau arian. Niwl bach yn troi yng nghorneli'r bore a Gregor yn gynnil yn hel olion ei ddihangfa o goesau'i drwsys ac o'i gôt. O amgylch y tram ymledai'r wawr fel clais a'r golau bob hyn a hyn yn bygwth gwthio drwy'r cwmwl. Syniad da oedd y sustem talu unwaith, meddyliai, a dim angen siarad efo neb nac egluro dim byd. Meddwl oedd o am ei ffoi o'r gwesty ac am y beipen lithrig dan ei ddwylo, a meddwl tybed pryd y cai gyfle i ddweud yr hanes wrth ei ffrindiau adref. Yn awyr y dwyrain dacw hollt yn y llwydni'n agor a phennau bysedd yr haul yn sleifio drwodd i euro cerrig sets y stryd a chodi fflam sydyn o'r pyllau dŵr. Dim rhyfedd fod y tocyn yn rhad a sbwriel neithiwr dal yn rowlio o'r naill ochor i'r llall dan y seti a'r tram heb wres. Wedi sefyll o'r tram ym mhen pella'r lein arhosodd i'r teithwyr ddisgyn ohono cyn codi ei fag a'u dilyn i'r bore main. Cerdded, dilyn cerrig crwn y stryd a baglu dros rychau'r palmentydd. Roedd dafnau anghyson o law yn britho'i siaced a'i wallt. Ardal y lladd-dai oedd hon, yn ôl a welai, ac anger gwyn yn dŵad yn un hyrddiau o radelli duon yn y muriau ac oglau seimllyd yn llenwi'r gwynt. Prysurai dynion cotiau gwynion hwnt ac yma a'u ffedogau'n stremps cochion a'r cyrff noeth ar eu sgwyddau'n chwysu stêm: ŵyn, ambell hanner mochyn, ac anifeiliaid byw yn cael eu hannos i'r cyfeiriad arall. Yma a thraw roedd goleuadau melyn y caffes cynnar yn torri ar y cysgodion. Roedd y stryd yn ffres gan law a'r gwaed yn byllau rhwng y cerrig llithrig. Dewisodd ei lwybr rhwng y pyllau a chroesi at yr Orsaf. Petryal anferth llychlyd a'r golau o'i grombil yn cael ei bylu gan lwch y ffenestri. Gwthiodd y drws a dŵad i'w wyneb chwa gynnes o wynt drewllyd o'r tu mewn. Pam fod pob gorsaf yn goro drewi fel hyn? Astudiodd fapiau'r rheilffordd yn ofalus cyn prynu'i docyn.

"Faint mor bell?" meddai llais y clerc a'i gysgod amhendant yn symud tu ôl i ffenest ei gaets.

"Hynny eith hi," meddai Gregor i'r corn siarad.

Pwysodd y clerc ymlaen at y gwydr. "Hynny eith hi?"

"Oes yna broblem?" meddai Gregor.

Chwarddodd y clerc. "Dim problem. Arian parod?"

"Arian parod."

"Cardyn nabod 'ta trwydded?"

Gwthiodd Gregor drwydded y llyfrgell i'r twll. Clep y caead yn cau. Clep arall a'r caead yn agor a chardyn Gregor yn ôl yn ei waelod.

"Hynny eith hi i'r Gogledd," cadarnhaodd y clerc. "Saith gan miliwn pres lleol neu saith doler pres ffwrdd."

Rhoes Gregor bapur deg doler yn y twll.

Pan agorwyd y caead gwelai docyn yn ei waelod. "A be am y newid?"

"Tro cynta, ia?"

"Duwcs, nacia."

"Felly mi wyddost lle'r aeth y newid. Siwrne dda."

Fel y llusgai'r trên o'r orsaf bu'n rhaid iddi aros i res o wagenni da byw fynd heibio dros y cledrau croes. Gwthiai lloeau eu trwynau llaith i'r cilfachau rhwng yr estyll a'r anger o'u ffroenau'n atgoffa Gregor o gyrff yr ŵyn noeth ar gefnau'r dynion. Weithiau cai gip ar lygad crwn di-ddeall yn rhythu arno rhwng y bariau ac yn troi'n ofidus. Clywsai sôn am gludo pobol mewn gwagenni tebyg. Yr un rhai, hwyrach. Gwyliodd din yr un olaf yn siglo oddi wrtho tua chorlannau'r lladd-dai. Roedden nhwythau'n cael symud rŵan, y pyst trydan tu allan yn codi sbîd ac yn toddi i'w gilydd fel llun yn troi ar deledu glec. Y gorwelion wedyn yn ehangu fel y gadawent y ddinas o'u hôl a nhwythau'n turio'n swnllyd i fyd o gaeau a choed a buarthau ffermydd a ffyrdd cefn gwlad.

"Cardiau nabod, trwyddedau." Safai'r milwr ym mhen draw'r goets a'i ddryll ar strap ysgwydd. Sgleiniai'i fwtsias yn loyw ddu. "Monsieurs, Mesdames, votre passports s'il vous plaits."

"Monsieur?" holodd wedi cyrraedd at Gregor.

"Bore da," meddai hwnnw.

"O, un lleol wyt ti?" meddai'r milwr. "Sgin ti drwydded?"

"Oes tad," meddai Gregor yn ei hestyn iddo.

Nodiodd y sowldiwr. "O'r Llyfrgell?" Edrychodd eilwaith ar y teithiwr.

"Ia."

Ystyriodd y milwr hyn fel y bydd milwyr yn ystyried pethau. "Cau talu eu dirwyon tua'r Gogledd Dir, ia?" chwarddodd. Gwthiodd y cardyn yn ôl i law Gregor. "Ynteu mynd i'w dysgu nhw sut i ddarllen wyt ti, Lyfrgellydd?" Rhoes Gregor chwarddiad bach efo fo a'i wylio'n symud i lawr y cerbyd, ei gôt fawr yn bachu yn y seti a bôn ei ddryll yn cloncian yn erbyn eu hochrau.

Ail-ddechreuodd wylio'r bore'n rhuo heibio ffenestri'r trên. Aeth ei lygaid i grwydro patrymau'r gwrychoedd a phantiau'r maesydd. Sguthannod yn codi'n fflyd o frigau hen wernen. Ceffyl a throl yn aros i'r clwydi gwynion agor, mwd yn dew am facsiau'r anifal ac am edyn yr olwynion. Y gŵr a'r wraig ar sęt y drol ar eu ffordd i'r felin, hwyrach, neu i'r farchnad, yn llonydd yn y tu blaen a rhywun yn y cefn a'i gefn atyn nhw a'i ben ar ei frest fel petai'n cysgu. Dau wyneb gwledig yn dilyn hynt trên, y fo dan ei het feddal a hithau â'i scarff yn cuddio'i phen, eu llygaid ill dau a llygaid Gregor am eiliad yn taro ynghyd. "Fy ngwyneb llwyd yn y ffenest lydan," meddyliai Gregor, "dim byd mwy. Ydyn nhw isio gwybod pwy ydwi, lle dwi'n mynd, sut dwi'n byw? Digon o waith. Tydi rhuthr trên ar draws eu llwybr ddim yn rhan o'r byd go iawn iddyn nhw, nacdi? Cododd ei lygaid draw at y gorwel. Os oedd yno fynyddoedd, roeddan nhw ar goll yn y cwmwl. Yn y ffermydd a'u cefnau at y lein gwelai weithiau oleuadau'n felyn yn y ffenestri a phobol yn symyd yn y ceginnau. Pa lawenydd, pa ofidiau a gydymdeithiai â nhw ar ddechrau dydd? Safai dynes ar drothwy'r cefn yn taenu grawn i ieir y buarth a'r rheini, fel y tegan a fu droeon yn ei ddwylo'n blentyn, yn pigo, pigo a phel yn troi o dannyn nhw i gadw'r pennau i fynd.

Ond fel gwylio ffilm heb stori'n gafael, diflasodd Gregor ar wylio'r byd heibio'r ffenest a deuai lluniau eraill i symyd ar draws ei gof. Gwelai strydoedd ei dref a chlywed y gwylanod yn sgrechian uwch ben. Roedd hi'n gynnes yn y trên a llanw a thrai'r olwynion yn ei hudo'n ôl. Gwelai Alice yn sefyll ar y portsh a hithau'n ei wylio'n cerdded i lawr y dreif oddi wrthi. A'r haul yn sgleinio arni ac yn ei gwneud hi'n drist. Gwyneb ei mam a'i thad yn ffenest y parlwr yn ei wylio'n mynd, eu hwynebau'n ddifynegiant. Rhaid bod Alice yn dallt, fe wyddai na allai hel ei draed hyd y lle a fyntau wedi colli'i swydd, roeddan nhw wedi trafod y peth o'r blaen. Dramor, fe gai gyfle, fe gai'r cyfle na chawsai yn ei wlad ei hun, y cyfle i wneud ei farc, i hel ei ffortiwn, ac wedyn ennill parch ei rhieni hithau... Ac oni roddai'r cyfnod ar wahan gyfle i'r ddau ohonyn nhwythau gael eu gwynt atyn gael iddyn nhw ystyried yn iawn lwybr eu byd? Roedd o'n ei charu, wrth gwrs, a hithau'n ei garu yntau? Dim ond bod y dref lan môr yn gyfyng iddo, yr awyr yn pwyso arno, ei galon yn mygu. Roedd yn rhaid iddo fynd tasa ond er mwyn dangos ei fod o'n gallu sefyll ar ei draed ei hun, ac mi ddangosai iddyn nhw, mi gaen nhw i gyd ail... Roedd o wedi mynd i afiaith yn egluro'i resymau a'i gynlluniau a dim ond wedyn y sylwasai ar y deigryn yng nghornel ei llygad. "Plîs paid â chrio," meddai.

Mor rhwydd yr ymddangosasai'r cynlluniau wrth sbio ymlaen, mor hyderus y bu a fyntau'n canu'n iach ar y portsh mawr a golau'r haul yn tonni yn ei gwallt a fyntau'n anadlu aroglau'r heli ar yr awel ac oglau'r coed llawryf, y rho-dy-dendans a'r pîn.

"Esgusoda fi, ydi'r sedd yma'n rhydd?"

Deffrôdd Gregor drwyddo. Ar ei chap bach gwyn y sylwodd o gyntaf. Ac ar ei dwylo geirwon. "Yndi'n tad." Nid oedd wedi sylwi ar y trên yn stopio'n unlle ond mae'n rhaid ei bod wedi gwneud achos roedd y cerbyd wedi lled-lenwi.

Gwthiodd ei phaciau i'r silff uwchben ac eistedd gyferbyn. "Mae hi'n gafael tu allan," meddai. "Mae'na eira ynddi, gei di weld be dwi'n ddeud."

"Os ydach chi'n deud." Doedd Gregor ddim isio tynnu gormod o sgwrs rhag ofn iddo ddangos ei hun yn wirion fel y gwnaeth yn trio siarad â'r ddau weithiwr yn y caffi.

"Mynd yn bell, wyt?" Roedd hon i'w gweld yn un siaradus.

"I'r Gogledd," meddai Gregor. "Un o'r ffordd hyn ydach chi?"

"Un o lle arall fyddwn i?" Dadlapiodd gwlffyn o fara o damaid o bapur llwyd. "Newyddiadurwr wyt ti, felly?" meddai'n cynnig y bara i Gregor a fyntau'n ei wrthod yn gwrtais.

"Be sy'n gneud ichi feddwl?" holodd.

"Wel pwy arall dwllai'r lle yma? Mi dach chi fel fulturiaid uwchben corff myn brain i." Gwthiodd dalp o fara i'w cheg a throi at y ffenest i'w gnoi. "Dyna chdi," meddai ar ôl ei lyncu, yn cyfeirio â'i gên rychlyd tuag at allan, "mae hi wedi dechrau pluo'n barod."

Roedd yr eira'n chwyrlio fel gwreichion tân. Cododd Gregor i chwilio am botel o gwrw a phaced o gnau. Pobol glên ffordd hyn, meddyliai, rhai digon parod eu sgwrs, bron na theimlai'n gartrefol. Hyd yn oed y milwr wedi meddwl ei fod o'n lleol. Suddodd yn ôl i'w sedd a chymryd joch o'i gwrw. Un o ardal y bryniau oedd hi, erbyn dallt, nid o'r Gogledd Dir go iawn, wedi bod lawr i'r gwastatir i werthu cig moch hallt, menyn, bresych picl. Am y gorau i dy dwyllo di, hen daclau'r ddinas yna. Pobol y Gogledd Dir? Nacia, nid un o'r rheini oedd hi. Un diarth oedd o, roedd hynny'n amlwg fel y dydd yn olau. Plygodd ymlaen a rhoi ei llaw at ei phen. "Sbia ar y cap'ma ar fy mhen," meddai â gwên yn chwarae ar ei gwefusau sychion. "Traddodiad? Nacia'n tad - arfer. Dan ni wedi anghofio pam ein bod ni'n eu gwisgo nhw. Ond cym di bobol y Gogledd Dir yna, maen nhw'n byw y pethau yma bob dydd eith dros eu pennau. Lle mae gen i gap gwyn ar fy mhen mae ganddyn nhw wisg gyfan a phob pwyth ohoni'n 'styrlon. Dim byd ond yr hen bethau iddyn nhw, mae o'n rhan o'u crêd nhw, sti. Dal at dduwiau'r derwyddon, dyna fydd y gŵr yn ddeud, mae o'n gwybod eu hanes nhw ond na fydd o ddim yn sôn llawar, fydd o ddim yn mynd i'w plith nhw rŵan, wrth reswm. Dim byd bydol, dyna'u tiwn gron nhw yn y Gwynfyd o hyd. Ia, y Gwynfyd ydi'i gair nhw am y Gogledd Dir, dyn a ŵyr pam, hen le oer ac anial ydio a hithau'n bwrw glaw yno bod dydd. Felly dyna iti'r hanes i dy bapur di a chdithau heb roid blaen troed yn y lle erioed."

"Nid i bapur newydd dwi'n gweithio..."

"Lle mae dy griw ffilmio 'ta? Waeth ichdi hebddo, wyddost, chei di ddim lluniau ohonyn nhw, tydyn nhw'n coelio dim yno fo, dyna fydd y gŵr yn ddeud."

"Gweithio i'r Llyfrgell ydwi," eglurodd Gregor yn sugno'r jochiad olaf o'i botel gwrw. Roedd y dydd yn tynnu'i draed ato y tu allan a'r goleuadau tu mewn yn adlewyrchu yn y ffenestri. Heb fedru gweld allan roedd hi'n gwybod a oedd y trên yn slofi neu beidio.

"Wel," meddai hi'n dechrau hel ei phethau. "Dyma ni, dwi'n mynd lawr fan hyn. Ei dithau ddim llawer pellach ar hon heno, mae hi'n sefyll yma tan y bore. Ac yn ôl am y ddinas eith hi fory a'i llond hi o bawb sgin docyn allan o'r Gogledd Dir."

"Tocyn i'r Gogledd Dir sgin i," meddai Gregor yn ei estyn a'i ddangos iddi.

"O, mam bach," meddai hithau'n gweld y peth yn ddigri am ryw reswm. "Mi ddeudis i eu bod nhw'n rhai castiog tua'r ddinas yna. Tyd, mi gei fy helpu hefo'r bagiau ac mi ro' innau chdi ar ben ffordd." Roedd olwynion y trên yn gwichian arafu a hithau'n cydied ym mraich ei sedd ac yn ei llusgo'i hun yn i'w thraed. Pwyntiodd at y paciau ar y silff. "Ei hanner o heb ei werthu eto." Cwyno wrthi'i hun oedd hi'n gymaint ag wrth Gregor. "Tydi'r terfysg tua'r Gogledd Dir ddim yn helpu. Neb ar ôl i werthu dim byd wedi mynd. Dwn i ddim be ddaw wir."

Tynnodd Gregor ei phethau o'r silff a'u cludo at y drws a'r trên yn ymlusgo drwy dwnel y nos. Cyn bo hir gwelai oleuadau pitw'r orsaf ac ambell un i'w weld yn sefyllian ar y platfform.

Haen o eira'n crensian dan draed a'r plu mân yn heidio o gwmaps y goleuadau fel gwyfynnod am gannwyll. Ymddangosai fod y teithwyr eraill, hynny oedd ar ôl ohonyn nhw, i gyd yn disgyn o'r trên hefyd. Daeth y gyrrwr yntau o'i gaban a'r giârd o'i gerbyd a chroesi am adeiladau'r orsaf. Dyna lle'r aeth y wreigan hithau a Gregor yn ei dilyn. Doedd dim golwg o'r milwyr, hwyrach iddyn nhwythau fynd oddi arni rywle i lawr y lein.

Dangosodd iddo ymhle i roi'i sachau a'i phaciau, am iddo'u gwthio i ryw silffoedd yn y cyntedd. Eglurodd fod ganddi drefniadau eisiau'u gwneud, fe ddywedai nos dawch wrtho, byddai'r Gorsaf-feistr yn siŵr o'i helpu, fe gai lety am y noson, doedd hi'n amau dim, a chael cychwyn ben bore am y Gogledd Dir. Pam nad âi drwyodd i'r lle bwyd i ddisgwyl. Os dymunai fe allai drio cael gair â'r Gorsaf-feistr, gweld be fedrai o'i drefnu? Pwyntiodd at ddrws tywyll a chraciau golau drwyddo.

Caffi bach rheilffordd oedd o efo cownter yn un pen a hanner dwsin o fyrddau â llieiniau plastig drostyn nhw yn llenwi'r llawr. Eisteddai hanner dwsin o ddynion wrth un o'r byrddau, wrthi'n chwarae cardiau yn ôl pob golwg, ac yn smocio hefyd nelo'r mwg yn gwmwl drostynt. Ar waetha gwres myglyd y stafell nid oeddynt wedi tynnu eu cotiau mawr ac ambell un wedi cadw ei sgarff am ei wddf. O stôf haearn rhwng y ddwy ffenest y deuai'r gwres. Aeth Gregor at y cownter. Nid oedd fawr mwy na fferins a phapurau newydd arno, a'r tu ôl iddo ar silffoedd gleision gwelai foteli llychlyd o wahanol ddiodydd melyn, coch a du.

"Sgynnoch chi gawl?" gofynnodd i'r ferch a ddaeth drwodd o'r cefn ato. "A bara menyn a photelaid o gwrw os gwelwch yn dda?"

"Oes," meddai hithau. "Ydach chi isio Papur Pawb, mae'ch llun chi ynddo fo?"

"Be dach chi'n feddwl? Ga'i weld."

Mi roedd o hefyd, dan y pennawd Heliwr Chwedlau. Lle ddiawl cawson nhw'r llun, meddyliodd Gregor, llun sâl hefyd, ei drwyn o i'w weld yn fwy nag oedd o i fod, a'i geg yn gam. Toedd hi fawr o stori chwaith: Yn Llyfrgell y Ddinas, ddoe, dyrchafwyd yr is-gatalogydd dan hyfforddiant, Gregor Marini, yn Heliwr Chwedlau. Dyna'r cwbwl? Cymerodd Gregor ei gwrw ac aeth at fwrdd y ffenest i astudio'r papur yn fanwl. Toc daeth ei gawl a hwnnw'n boeth a thalpiau o gig a thatws yn nofio ynddo fo a'r unig siom oedd bod y tatws yn oer yn y canol. Ta waeth, ni chai'r un negesydd cochwallt ddwyn ei fwyd heno. Ac roedd arno eisiau bwyd hefyd. Prin y cododd ei ben o'i fowlen a gyrrwr trên a'r giard yn dŵad i mewn, sylwi wnaeth o fwyaf ar oglau'r olew ar eu dillad. Mynd i eistedd ddaru nhw wrth fwrdd cyfagos a'r munud nesaf dyma'r ferch â phlatiad bob un iddyn nhw o gig eidion a thatws a grefi, torth o fara a photelaid o win coch. Edrychodd Gregor yn siomedig braidd i waelod ei fowlen gawl ac estyn y dysen olaf ohoni ar ei lwy.

Ar hynny dyma chwarddiad o fwrdd y chwaraewyr a clep cardiau'n taro'r bwrdd wrth i bawb luchio beth oedd ganddo i'r canol a chodi, gyda chryn sgriffian cadeiriau, i'w traed. Bu llawer o guro dwylo ar gefnau'i gilydd ac ambell i "'Sdawch, Lleucu," wrth y ferch a chwa o wynt oer yn denig i mewn fel yr aent fesul un am allan. Daeth y ferch draw at Gregor a chymryd ei fowlen. Heliodd blatiau'r ddau arall hefyd ynghyd â'r hanner torth oedd ar ôl a'r gwydrau a'r botel wag. Dychwelodd ymhen ennyd a dechrau symyd y byrddau o ganol y llawr a chodi'r cadeiriau am eu pennau. Gwnaeth osgo ar i'r ddau weithiwr rheilffordd ei helpu a'r rheini'n codi'n ufudd ac yn mynd at gwpwrdd ym mhen draw'r stafell. Be ddiawl mae'r rhain yn ei wneud rŵan, meddyliai Gregor yn eu gweld yn tynnu fframiau haearn a phlancedi gwlân o grombil y cwpwrdd. Dad-blygu'r fframiau wnaethon nhw wedyn a'u gosod ar lawr. Y ddau wedyn yn dechrau daffod botymau a chareiau ac yn tynnu eu hofarôls. O dan eu dillad roedd ganddyn nhw bajamas streips coch a gwyn amdanyn nhw, heb fod yn lân iawn chwaith, a dyma nhw er mawr syndod iddo'n turio'n braf i ganol eu gwlâu. Aeth y ferch yn ôl tu cefn i'r cownter am ychydig. Cyn bo hir iawn roedd y gweithwyr yn ochneidio'n braf. Am le cyntefig, meddyliai Gregor, ac mae'n siŵr fod y ddau yma wedi bachu'r unig wlâu sydd ar ôl, yr hen daclau sgut iddyn nhw. Cwsmer eilradd oedd Gregor yn ôl pob golwg, meddyliai, a'i lygaid yn trymhau a'i ben yn gostwng ar ei frest.

Ar hynny dyma'r drws yn agor a dyn boliog â chap pîg ar ei ben a chadwyn arian yn crogi o boced ei frest yn camu i'r stafell. Y Gorsaf-feistr oedd hwn, doedd dim dwywaith amdani, tybiodd Gregor. Sylwodd fod ganddo efail dyllu yn ei law chwith. "Tocynnau," meddai. "Os gwelwch yn dda."

Ymbalfalodd Gregor yn ffwndrus drwy'i bocedi. Teimlai'i hun yn dechrau gwrido. "Mae o gin i'n rhywle," eglurodd.

"Hmm," meddai'r Gorsaf-feistr.

Cafodd Gregor hyd iddo ym mhoced brest ei grys.

"Hmm," meddai'r Gorsaf-feistr eto yn nodi'r tocyn. "Dyna welliant," meddai'n ei ddychwelyd. "Mi ddaw'r wraig atat mewn dau funud."

Ar y gair dyma wraig y Gorsaf-feistr drwyodd o'r cefn, dynes gref, lydan a wyneb ffeind ganddi. "Mae dy lofft di'n barod, Gregor," meddai. "Mi ddangosith Lleucu ichdi... Lleucu!" galwodd. Ni fenodd hyn ddim ar y ddau yn eu gwlâu yng nghanol y llawr.

Gwichiodd y drws a daeth y ferch a fu'n gweini'r bwyd i'r stafell. "Lleucu," meddai'r wraig, "ei di i ddangos y gŵr bonheddig i'w lofft os gweli di'n dda?"

"Lle mae o, mistras?" holodd Leusa'n sbio o gwmpas y stafell. Daeth ei llygaid yn ôl at Gregor. "Hwn oedd ei lun o'n papur dach chi'n feddwl, mistras?" Pwyntiodd ei bys ato.

"Newydd ddechrau hefo ni mae Lleucu," eglurodd gwraig y Gorsaf-feistr.

"Bob dim yn iawn," meddai Gregor, "Dwi'n ddiolchgar iawn ichi, mi dwi wedi blino braidd, rhaid cyfaddef."

"Tyd laen 'ta," meddai Lleucu'n taro golwg bryderus ar y ddau gysgadur. "Tyd cyn ichdi ddeffro brawd Morus a'r Haearnwr druan, ydio ddim yn ddigon gen ti i fynd a'u llofft nhw?"

"Wnes i ddim," protestiodd Gregor. "Yn naddo?" gofynnodd i'r wraig.

"Hidiwch chi befo'r hogan yma," meddai gwraig y Gorsaf-feistr, "Twt lol, tydi'r ddau wedi hen arfer cysgu lle bynnag cân nhw le? A deud y gwir doeddan nhw ddim dicach o orfod cysgu'n y bwyty heno, agosa'n byd fyddan nhw at eu peiriant gorau'n byd fyddan nhw'n cysgu."

"Ia," meddai'r Gorsaf-feistr. "Ac mi fydd Sionyn Troliau yma tua'r wyth i fynd â chdi cyn belled â Thafarn y Bwlch."

"Lle?" meddai Gregor.

"Chdi drefnodd y peth hefo Shanw Troliau, ynde," meddai ychydig yn ddiamynedd. "Tua'r Gogledd wyt ti'n mynd ynde? "

Dilynnodd Gregor y forwyn i fyny'r grisiau tywyll a fyntau'n gorfod gafael yn ei llaw er mwyn ffeindio'i ffordd gan na chofiodd hi gludo cannwyll. Lwc bod yna dân glo yn goch yng ngrât y llofft a bod golau'r lleuad ar yr eira'n goleuo'r nenfwd. Roedd y ddau wely i'w gweld yn fawr ac yn esmwyth ac yn glud. "Dacw fo dy wely di," meddai Leusa a rhoes Gregor ei fag ar lawr o dan y ffenest wrth ei ymyl. Ar y parwydydd moel roedd y fflamau a'r cysgodion yn dawnsio trwy'i gilydd yn araf a thrwy'r ffenest gwelai'r plu eira'n llithro'n llonydd tua'r llawr. Disgwyl i Leusa fynd oedd o, iddo fo gael tynnu amdano a mynd i'w wely. Hithau'n procio'r tân ac yn gosod y sgrin yn ôl o'i flaen. Cododd a sefyll a'i chefn ato'n syllu i'r tân, gwyliodd yntau'r mwg pitw du yn treiglio i fyny i'r simdde. Pryd oedd hi am fynd a rhoi llonydd iddo fo? Cafodd sgytwad go annisgwyl wedyn pan sylweddolodd be oedd hi'n ei wneud: wrthi'n daffod botymau ei blows oedd hi. A'i chefn ato o hyd tynnodd amdani, camu o'i sgert, a mynd yn ei dillad isa ar ei phen i mewn i'r gwely gyferbyn. "Nos dawch," meddai a throi at y pared.

"Nos dawch i chitha," meddai Gregor yn tynnu'i siaced ac yn rhoi ei law at ei foch i'w sadio'i hun. Dechreuodd agor botymau'i grys. Doedd ganddo mo'r hyfdra, na'r awydd na'r angen, fe wyddai, i sleifio ati dan y cynfasau a'r cwrlidiau. Clustan glec gai o a gwaeth efallai, a beth bynnag... Annisgwyl, meddyliai, ia, wir, annisgwyl - ond braf - ei phresenoldeb yn yr un llofft â fo, ei phersawr ar ei ffroenau a'i hanadlu cyson hi'n gysur. Be oedd o'i le efo'r peth? Llai cul ffordd hyn, dyna'r cwbwl, pobol agos at y pridd; naturiol, braf. Ac wrth gwrs fyddai dim rhaid i Alice wybod dim byd, doedd dim byd i'w wybod, nagoedd. Doedd yna ddim byd pellach o feddwl Leusa, roedd hynny'n amlwg, hogan naturiol braf yn gwneud yn fawr o'i chyfle i gael gwely clud. Roedd y gobenydd yn oer ar ei foch. Troes ar ei ochor a'r fatres yn gwichian.

"Wel?" meddai llais Leusa o'r gwely arall.

"Wel be?"

"Wel wyt ti ddim am ddŵad ata'i i fan hyn i gadw nhraed i'n gynnes?"

Pennod 6

*

Dim ond yng ngheseiliau'r creigiau'r oedd yr eira'n dal i swatio'n wyn, ond roedd ei flas o ar y gwynt o hyd. Ar waetha'r oerfel hepian cysgu a wnai Gregor ond bod pob herc o'r drol yn ei ddeffro. Roedd diffyg cwsg iawn yn dechrau dweud arno. Mor araf y llusgai merlen fusgrell Sionyn Troliau nhw i fyny'r allt fel y gallasai cerddwyr eu goddiweddyd yn hawdd. Eithr am i lawr yr ai pawb o'r bron, nid am i fyny. Byddai Gregor wedi ei cherdded hi'n gynt na hyn, meddyliai, a bu rhwng dau feddwl droeon i neidio o'r drol a gwneud felly. Ond deuai blinder rhyngddo â'i frwdfrydedd ac wrth gwrs doedd y ffrydiau budron a ewynnai hyd wyneb y lôn a berwi dros ymylon y cwterydd ddim yn llawer o anogaeth iddo chwaith. Roedd ei draed yn ddigon oer fel roedd hi. Cododd ei lygaid tua'r clogwyni ysgythriog a grogai uwch y lôn, craffu ar y smotyn o gigfran a grawciai'n hiraethlwm o'i changen o wynt. Closiodd ei gôt yn dynnach amdano a churo'i draed ar goed y llawr i'w cnesu. Sylwodd fod y certmon yn ciledrych arno. Swigen fawr welw o ddyn oedd Sionyn Troliau a'i gôt anferth wedi ei chlymu fel tas amdano. Ymwthiai'i wyneb pwdin o'r helm wlannen am ei ben, a'i anadl, fel anadl ei ferlen, yn dŵad yn gymylau gwynion o'i ffroenau a thros ei weflau. Er mor araf eu hymlwybro cwta un neu ddau aeth heibio iddyn nhw i fyny'r allt. I lawr tua'r dyffryn yr ai'r rhelyw, rhai wedi eu gwasgu i gefn troliau, eraill ar sodlau'i gilydd yn baglu ar oriwaered, y cadachau a lapiwyd am eu traed yn daffod ac yn llusgo o'u hôl drwy'r llaid. Dim ond eu llygaid oedd yn golwg, llygaid pŵl fel llygaid pysgod siop yn syllu arnoch heb eich gweld. Scarffiau mawr yn cuddio'u pennau a'u gyddfau a'u hanadl nhwythau fel mwg tail yn cymysgu efo anadl eu hanifeiliaid. Codi'n igam-ogam rhwng y cerrig enbyd a wnai'r ffordd, codi rhwng y creigiau a adawyd gan rew y cynfyd neu gan gawres flin. Gwyneb llwyd y ffordd yn llyfn ac arno farciau paent yn wyn ac yn felyn, cyfarwyddiadau i gerbydau a loriau ryw oes a fu, yma a thraw wedyn arwyddbyst rhydlyd a'r pellderau'n hurt o faith chadal eu llusgo symud nhw tuag at y nod. Roedd y niwl a'r glaw mân wedi mynd yn un, dim byd ond y brwyn yn sgleinio, a'r bore'n prysur ildio'i le i wyntoedd cyfnos hir. Rhyfedd, meddyliai, fel y bydd chwibianu'r gwynt i'w glywed yn uwch, yn nes, fel y bydd y golau'n darfod. Gwynt yn hyrddio ac yn rhwygo heibio, gwichian olwynion, sgriffian traed a chlopian carnau, sŵn dŵr yn berwi ac yn byrlymu, nentydd yn llifo, ffosydd yn gwagio, ffrydiau'n canu rhwng y cerrig. Sŵn trochion yn slapio o ochor i ochor yng ngwaelod cwch twll. Estyll yn gwichian, bwrlwm dŵr, dynion yn gweiddi, pwcedi o law i law yn trio'i sbydu ond i lawr mae hi'n mynd, fesul modfedd, suddo, suddo a Gregor yn deffro gyda sgytwad yn ochor Sionyn Troliau ar ochor mynydd ar gyrion y Gogledd Dir. Roedd Sionyn yn sbio arno eto, ond troes wedyn oddi wrtho a rhoi slas front i'r ferlen â'i chwip hir. Dyn anwaraidd, meddyliodd Gregor, a diolch i'r drefn mewn ffordd nad oedd raid iddo fo siarad efo fo. Efallai fod nam ar ei leferydd, efallai nad oedd ganddo dafod, be wyddai Gregor, neu efallai nad oedd yn un am sgwrs. Doedd gan Gregor ddim byd i'w ddweud wrtho fo, beth bynnag, yr unig beth oedd arno eisiau ar hyn o bryd oedd cyrraedd lle cynnes a chael tamad o fwyd.

Pryd fyddai hynny? Pella'n y byd yr âi tua'r Gogledd Dir slofa'n y byd yr âi'r daith. Nid fel hyn y bwriadasai i bethau fod. Wedi penderfynu ceisio lle gwell dros môr ni chawsai drafferth i gael lle ar gwch. Llong yn hytrach. Llong answyddogol wrth reswm, ond onid dyna oeddan nhw i gyd? I Petrog Spalpin oedd y diolch am iddo gael lle arni, chwarae teg. Wnai o ddim gofyn am ei ddeg doler yn ôl, wrth gwrs, ond sut goblyn aeth Petrog drwy'r hyn oedd Gregor wedi eu talu iddo fo ymlaen llaw? Eu colli nhw'n chwarae cardiau ar y llong? Tybed. Ta waeth, mae'n siŵr fod y deg doler yn ddefnyddiol ganddo fo rŵan a fyntau mae'n debyg wedi ei hen alltudio'n ôl. Neu efallai eu bod wedi cymryd y pres oddi arno fo, wedi ei ddirwyo fo, neu'i ysbeilio fo, neu waeth... Wel, bechod drosto fo, anlwcus fuodd o, ac am unwaith yn ei hanes roedd 'chydig o lwc wedi dŵad i ran Gregor Marini. Caeodd ei ddannedd yn dynn at ei gilydd a sodro'i bac yn ei gôl gael iddo astudio'r baw dan ei ewinedd. Doedd neb na dim yn mynd i sefyll rhynddo â'r Taleithiau Breision rŵan, meddyliai, ac ar yr un pryd synhwyrai fod y golau wedi newid rywsut.

Cododd ei ben a gweld y creigiau wedi eu gloywi'n aur ac yn arian a'r brwyn yn amlwg. Roedd y lôn o'i flaen yn wyn fel afon lefrith a scarffiau'r ymlwybrwyr yn goch ac yn felyn ac yn bob lliwiau a'u llygaid yn olau. Troes wysg ei gefn mewn pryd i weld y bwlch yn y cwmwl isel yn cau a'r haul gwyn yn tynnu'i lygad o dwll clo'r dydd. Pan droes yn ei ôl roedd y byd yn llwyd a'r dafnau o dywyllwch fel inc mewn dŵr yn araf ledu hyd y cwm. Roedd goleuadau'n chwincian yn wan fel sęr o rywle uwchlaw'r ffordd, doedd bosib fod y bwlch mor uchel? Cynyddu wnai sŵn fflatshio a gloefi'r dŵr a chrio'r gwynt yn codi'n daerach daerach. Pam y dylai deimlo ofn? Nid oedd o'n rhan o'u byd nhw ffordd hyn, pasio heibio, dyna'r oll. Cadw ei fys i'w friwas o'i hun. Peidio â busnesu ym mhethau neb arall, dyna fel oedd ei dallt hi. Beth feddyliai Alice petai hi'n ei weld o rŵan? Chwerthin am ei ben a'i alw'n ffŵl? A neithiwr? Doedd neithiwr ddim yn golygu dim byd, nagoedd, a doedd dim rhaid iddi wybod felly faint gwaeth fyddai neb? Anghofio neithiwr, roedd Gregor am lwyddo y tro hwn, fe gâen nhw ail, bob un wan jac ohonyn nhw. Mi allasai pethau fod yn well, doedd dim gwadu, ond lle bo 'wyllys mab i fyned, honna oedd hi, a waeth mor faith bynnag y bo'r mynydd roedd o'n mynd i'w oresgyn y tro hwn. Fel welai erbyn hyn mai stori bin oedd y sôn am gyfoeth a golud yr ochor draw, ond siawns fod y straeon yn wir am y Taleithiau Breision. A syniad dwl oedd hwylio'n syth i geg yr harbwr fel'na, dim rhyfedd fod y rhan fwyaf ohonyn nhw wedi cael eu hel yn ôl. Mae'n siŵr fod rhyw ddrwg yn y caws yn rhywle, rhannu'r ysbail efo milwyr y glannau hwyrach, neu efo meistri'r harbwr. Angori liw nos allan yn y bae ddylsa'u bod nhw wedi'i wneud ac anfon cychod bach i ryw draeth anghysbell. Ond erbyn meddwl clywsai sôn am gychod yn suddo cyn cyrraedd tir.

Roedd y goleuadau'n treiddio'n gryfach atynt a bariau'r ffenestri i'w gweld yn batrwm cris croes rhwng y cwareli. Hwyr glas iddyn nhw gyrraedd a'r plu eira'n dechrau chwyrlio eto ac yn llosgi croen ei wyneb. Tafarn-y-Bwlch. Cyn belled â bod yno wres. Tydan ni'n anodd ein plesio, meddyliai, rhyfedd mor brin ydi tywydd sy'n plesio pawb. Mor bell oddi wrtho ar hyn o bryd oedd ei foreau o Fai a'r bwtshias y gôg yn drwch dan draed a'r dail yn do. Ond ai ar y tywydd oedd y bai? Onid oes rywbeth uwch na llawenydd yn sŵn chwerthin tywydd mawr a pha dristwch sydd is na thristwch ynghanol heulwen a blodau? Pa wahaniaeth iddo fo rŵan a fyntau'n ffoadur? Ffoadur, ai dyna oedd o? Yr euog a ffy... Ond onid ffoi tuag at rywbeth oedd o? Yn wahanol i'r trueiniaid traed clytiau yn llusgo heibio iddo am i lawr. Roedd o'n ffoi tuag at ddyfodol gwell ond roedd rhain yn ffoi oddi wrth... oddi wrth ryw ddrwg mawr a hwnnw wedi hel ei bawenau budron ar eu hyd-ddynt i gyd. Oedd o'n difaru dŵad i ganol hyn? Gorau po leiaf oedd o'n gorfod gwybod am eu helynt, nid arno fo oedd y bai am eu trallod ac nid yn eu byd nhw oedd o'n byw, meddyliai, a sylwi wedyn fod y drol yn troi oddi ar y lôn. Tasgai'r eira fel haid o wenyn gwirion am y ffenestri a'r golau'n eu dal weithiau ac yn eu dyrchafu'n sêr.

Safodd y ferlen heb air gan neb. Gwnaeth y certmon osgo a'i ben ar i Gregor estyn ei bethau a dringo'n drwm ohoni a hithau'n gwegian dan ei bwysau. Nid oedd ar Gregor angen dim anogaeth, cydiodd yn ei bac a disgynodd yntau o'r ochor arall. Crensiai rhywbeth dan draed, haen o eira dros lechen o rew. Curodd ei draed ar lawr i hel y pinnau bach o'i goesau a dilyn y dyn at ddrws y cefn.

"Gwranda," meddai Sionyn Troliau yn siarad am y tro cyntaf - doedd dim byd yn bod ar ei lais - "mae gen i fusnes isio'i drafod yn fan'ma, ac ar ben hynny dwi isio trefnu stabal i'r ferlan; ymorol di drosot dy hun, mi gei di fwyd a gwres os gelli di dalu."

"Iawn 'ta," meddai Gregor.

Pwyntiodd Sionyn Troliau fys ei fanneg at ddrws yn ochor y pasej â golau melyn yn denig dan ei odre. Aeth yntau o glun i glun yn ei flaen at ryw risiau cerrig a'i fwtsias llac yn atseinio'n wag o'i ôl."

Fel y tynnodd Gregor y drws ato dyma don o wres llaith yn torri drosto a môr o sŵn yn ei amgylchynu a fyntau'n gwneud llygaid bach yn trio cynefino.

"Cau drws!" meddai llais garw o ganol y berw. "Hei, chdi, byddar wyt ti? Cau drws!" Deffrôdd Gregor drwyddo a chamu i'r stafell. Roedd yn sefyll â'i gefn at y drws yn sbio o'i gwmpas pan ddaeth tynnu ar ei lawes a fyntau'n chwilio i weld be oedd.

"Gregor Marini!," gwaeddodd llais yn ei ymyl, "Wel, myn diawl!"

"Petrog?" Cymerodd eiliad i Gregor ei nabod efo'i locsyn a'i het jim cro. "Petrog, chdi ydi o?"

"Nacia, 'nghysgod i," meddai Petrog yn troi at ei gymydog wrth y bwrdd. "Hei, gyfaill, gwna le i'r boi'ma, mae o isio ista fan'ma." Amneidiodd ar Gregor a gwthiodd hwnnw tuag atyn nhw nes cael lle yn ymyl Petrog ar y fainc hir ddu yn erbyn y wal. Gwenodd Petrog a chynnig iddo'i law. Gwasgodd Gregor hi.

Ar hynny dyma weinydd ffedog wen atyn nhw a sefyll yn diamynedd ger eu bron. Sylwodd Gregor fod eraill run fath yn llithro'n ddeheuig rhwng y byrddau, rhai â phlateidiau o fwyd ar hambyrddau ganddyn nhw, eraill â llond eu dyrnau o wydrau cwrw mawr ewynog du.

"Ia?" galwodd y gweinydd.

"Yyyy..." meddai Gregor. Cododd y gweinydd ei sgwyddau a throi oddi wrthyn nhw.

"Cwrw du, potas cig, brandi," gwaeddodd Petrog, "ac un arall o'r rhain i minna."

Un da oedd y potas cig. Chwilboeth, y cig yn toddi, a'i lond o beli siwet blasus. Bechod am yr hadau carwe afiach ynddo fo, doedd o'n hidio fawr am flas rheini. Drachtiodd yn hael o'r cwrw melys a sychu'r ewyn o'i geg â chefn ei law.

"Wel myn dian," meddai Petrog, wedi bod yn gwrando ar Gregor yn siarad a bwyta'r un pryd. "Pwy ond y chdi fasa'n dewis croesi'r bwlch tua'r Gogledd Dir a hithau'n ganol gaea a phawb call yn mynd i'r cyfeiriad arall. Mae gen ti'r ddawn i gael pethau o chwith, toes?"

"Be amdanach di 'ta?" cwynodd Gregor. "Dy 'ddawn' di ddim mor glyfar â hynny, nac'di? Chdi gafodd ei ddal, cofia, nid y fi."

"Do, ges i'n nal, be amdano fo? Mi ges bŕs i'r ddinas a llety am y noson mewn dalfa glud. Diawl, doeddwn i ar fy ffordd i'r Gogledd Dir o fewn tridiau? Wyt ti'n meddwl fod taclau'r ddinas yna'n ddigon o ddynion i 'nghadw i ar lawr? Dwi'n deud wrthach di, mi weithis fwy o driciau hefo nhw na chlown yn syrcas. Does yna neb yn dal Petrog Spalpin yn ôl am yn hir iawn, washi bach." Pwysodd Petrog yn ôl yn erbyn y pared ac ymestyn ei goesau o dan y bwrdd a fyntau â golwg fodlon ar ei wyneb.

"A sut aeth hi tua'r Gogledd Dir, felly?" holodd Gregor.

Culhaodd llygaid Petrog. "Iawn," meddai'n swta. "Digon o fwyd, digon o ddiod, a phetha bach digon handi i'w gweini nhw hefyd."

"Be ti'n da fan hyn 'ta? Mynd ta dŵad wyt ti?"

"'Sdim byd ar ôl yno rŵan. Deu, a gwastraff o le braf. Dwi 'di gwneud yn o lew, cofia, mi wn be 'di be a phwy 'di pwy, sti," nodiodd ei ben yn awgrymog a dal ei fys hyd ochor ei drwyn. "'Da'i ddim adra'n waglaw wedi'r cwbwl."

"Adra?" holodd Gregor yn rhoi ei wydr ar y bwrdd. "Ddylis i.."

"Ia, do mwn," torrodd Petrog ar ei draws. "Ond dyna fo..."

"Ond be am y Taleithiau Breision? Mi gawn aur yn fan'no siawns."

"O, cawn yn ddiawledig a'r ffyrdd i gyd ar gau dan y mynyddoedd." Gwnaeth Petrog wyneb sur.

"Mae yna rai'n cael pasio, 'toes," dadlodd Gregor. "A toes gen i uffar o ddim byd i fynd nôl ato fo, felly..."

"O, ia?" Roedd Petrog yn ffroeni stori. "Oeddwn i ar ddallt fod gen ti fodrwy aur i fynd yn ôl ati, a lle da i roi traed dan bwrdd yn ôl y sôn."

"Wel sgin i ddim," prepiodd Gregor. "Alla'i ddim mynd yn ôl a finna wedi gwneud dim byd ohoni. Dwi ddim yn mynd i fod yn fethiant yn hyn eto... A tydi 'mherthynas i hefo Alice Bach yn ddim byd o dy fusnas di..."

"Nacdi," cytunodd Petrog yn tollti jochiad bach bob un iddyn nhw o frandi coch-felyn. "Hei cym bwyll, gyfaill," meddai'n codi'i ben ac yn gwarchod y bwrdd â'i fraich rhag tin y dyn oedd yn codi'n sigledig o'r fainc.

"Ond os tisio gwybod," meddai Gregor yn codi'i wydr, "waeth ichdi gael gwybod ddim." Rhoes glec i'w ddiod a tharo'i wydr ar goed y bwrdd. "Pethau ddim yn rhy dda rhynddon ni... fi sydd mae'n debyg, dwn i'm dwi'n barod... i ddechrau byw a ballu, ws ti... dwn i'm dan ni'n iawn i'n gilydd... dwi'm 'di gweld dim byd eto, dwi'm 'di gwneud dim byd, dwi'm yn fy nabod fy hun eto heb sôn am neb arall, dwn i'm be dwisio..."

"Dyma ni," nodiodd Petrog ar ei draws a winc yn ei lygad. "Pwy ydi hi? Ydw i'n ei nhabod hi?"

"Nacia, does 'na neb arall...jest, wel, jest bod pethau ddim yn iawn... Ddim fel mae hi a finnau'n was bach yma a thraw, tydio'm yn ddigon da nacdi, cha'i mo 'nerbyn ganddyn nhw tan nes byddai wedi gwneud rhywbeth ohoni... dyna ydio'n de?"

Chwarddodd Petrog. "Chdi a dy falchder, mi ddysgi di'i lyncu o eto, washi. Wyt ti am ddweud wrtha'i pwy ydi hi?"

" Pwy ydi pwy, Spalpin? Does yna neb arall. Ac nid balchder ydio. Hunan barch." Rhoes Gregor glec i wydrad arall. "Mygu faswn i fel arall... mygu fel pry mewn glud."

Gwenodd Petrog. "Mae'r pryfaid dal yma a'r coed wedi hen fynd."

"Ddim pry ydwi. A dwi'm yn sant chwaith, mwn. Dwn i'm i be dwi'n deud y pethau yma wrthach di, cysurwr Jôb."

"Chdi ŵyr dy bethau. Ofynnais i ddim byd ichdi. Hei lwc ichdi ddeuda'i." Tolltodd Petrog waddol y botel i'r ddau wydr a tharo'i wydr yn un Gregor.

Yfodd Gregor. "Sgin ti gariad ar hyn o bryd 'ta?" meddai hwnnw.

"Fues i rioed heb un," chwarddodd Petrog. "Dim byd go iawn, cofia, neu fasan nhw'n ffreuo mysg ei gilydd mod i'n dangos ffafars."

"Hen lol," wfftiodd Gregor. "Gofyn ichdi neud dy nyth yn rwla'n o handi ddeudwn i, neu hen lanc o gyw gôg fyddi di byth."

"Hwyrach dy fod ti'n iawn," gwenodd Petrog. "Gofyn imi gael traed dan bwrdd yn rhywle tra bo gin i sgidia am yn nhraed." Roedd y bar yn dechrau gwagio a bellach nid oedd ond tua dwy neu dair o sigarennau'n hel eu rhubannau mwg tua'r nenfwd. "Potelad arall," gweddodd Petrog ar draws y stafell.

"Dwi'm isio chwanag," Rhoes Gregor ei law ar fraich ei gyfaill.

Cafwyd y botel frandi. Yfwyd gwydrad bob un ohonoi a phen Gregor yn dechrau machlud ar ei frest.

"Ia, mynd yn ôl i 'mro fy hun wnai, choelia'i byth," meddai Petrog yn rhoi'i wydraid dan ei drwyn ac anadlu ohono. "Mae bod â glaswellt ar dy lwybrau i gyd yn well na bod heb lwybrau o gwbwl, decini. Dwi'm yn dy ddallt di 'sti, Gregor. Hogan bach iawn fel Alice a chditha'n fan hyn ymhell oddi wrthi yn cyboli fel ebol blwydd. Mynd yn ôl wnawn i tawn i yn dy le di. Ond chdi ŵyr dy bethau, fel deudis i, Gregor...Hei! Gregor, wyt ti'n fy nghlywed i ta be?"

"Sori?" meddai Gregor yn codi'i ben ac yn sbio'n hurt ar Petrog. "Be ddeudist ti?"

"Dos i gysgu," meddai Petrog a'i lais chydig yn biwis. "Dwi'n mynd i chwilio am wely. Fan hyn ti'n cysgu?"

Tynnodd Gregor ei law dros ei dalcen ac ymestyn ei freichiau. "Wn i'm yn Duw," meddai'n agor ei geg. "Mae hi'n gynnes yma tydi? Fasa ots gynnyn nhw?"

"Nafsa Tad," meddai Petrog yn codi. "Mond bod gin ti bres i dalu." Cododd y botel tri chwarter llawn o'r bwrdd a'i baglu hi draw am y drws gan alw'i ddiolch am y croeso i'r tafarnwr wrth fynd. Clepiodd y drws o'i ôl a Gregor yn sydyn yn synhwyro fod pobol yn troi i sbio arno fo.

Aeth o'n llai na fo'i hun a dechrau meddwl tybed ai dychmygu'r peth oedd o, ond roedd y ddiod a'r blinder yn drech na hynny a dyma fo'n ara deg yn llithro wysg ei ochr ar ei hyd ar y fainc.

"Rho gôt drosto fo, Wil," meddai dynes yn eistedd wrth stôl ar gornel y bar. "Gobeithio fod hwn ddim yn un o'r rheini sy'n chwydu."

Rhoes y dyn tu ôl y bar ei gadach sychu o'r neilltu a chodi pont y bar. Cododd gôt o'r bachau ar y palis a'i lluchio am ben Gregor. Hwnnw'n suo'n dawel wrtho'i hun ar y fainc ac ewinedd ei law dde'n cosi llechi'r llawr. "Be am ei bocedi fo," meddai'n codi'i lygaid ati.

"Gad o," cynghorodd hithau'n tapio rholyn bach o ludw o ben blaen ei sigarét. "Welwn ni hwn eto, synnwn i fwnci. Nelo mor amal dan ni'n gweld ei fêt o hyd lle'ma'n chwilio am rywun i'w sgriwio."

"Sipsiwns ydyn nhw i gyd, mwn," poerodd y dyn.

"O, ti mor hiliol," meddai hithau'n sarrug. "Chdi â dy sipsiwns. Be uffar 'di'r ots pwy ydyn nhw, Wil Pen Hwch. 'Wrthodist ti rioed werthu dim byd i neb, naddo?"

"Do," meddai Wil Pen Hwch, "I rywun oedd yn methu talu."

"Dyna chdi," gwenodd hithau'n fuddugoliaethus. "O, ti mor dwp, sti, wn i ddim pam brodis i chdi, wir."

"Am fy mhres i," meddai'n safndrwm.

Lluchiodd ei gwallt dros ei hysgwydd ac ail-groesi'i choesau. "Wel mae'r rheini 'di mynd, tydyn? Sut fath o fywyd ydi hwn? Mae hogan isio cysur weithiau wyddost ti."

"Wel os dwi'n dwp mi wyt titha'n faterol," meddai Wil. "Dim rhyfedd dy fod ti'n galw pethau fel 'aur fy myd' arna'i a ninnau'n canlyn. 'Newid mân fy myd' ydwi gin ti ers tro byd bellach, ynde?"

"O cau hi, Pen Hwch," meddai hithau'n sur. "Ti'n da i ffyc ôl a ti'n gwbod hynny. Oni bai amdana'i fasa'r lle'ma wedi hen chwythu'i blwc a chditha i'w ganlyn."

"Paid â siarad mor uchal," cwynodd Wil yn closio at y bar. "Mi glywith pobol."

"Chlywith neb y sibrwd yma'r crinc," hisiodd hithau. "Dos i neud rhywbeth defnyddiol yn lle rhefru fatha rhyw hen afr."

Tarth yn gwingo ar weiren bigog a niwl yn suo ym mrigau'r helyg oedd yr unig bethau yn y byd. Breichiau, brigau, cerrig dan draed, dyna'r unig bethau a frathai eu pennau o groth y cwmwl. Tarth gwyn yn llifo a throi yn lliwiau swigan sebon. Am y clawdd â fo daeth dwy frwynen i'r golwg yn rhwbio gyddfau fel dau geffyl. Sugnodd y dŵr yn ôl i'w drwyn a'r sŵn yn ffrwydro yn ei ben. Troes yn ei unfan a chlywed ei droed yn byddaru'r dail a'r barrug. Safodd a chlustfeinio. O lle ddiawl deuai'r sŵn gwybed bach, y sŵn sisial ffrwd, y sŵn pinnau'n pitrwm patrwm i'r llawr? Ai ym mhen Gregor oedd o? Ynteu led cae oddi wrtho am y niwl â fo? Ni allodd arddel ei lais i dorri'r tawelwch enbyd, dim ond gwrando statig ei fodolaeth yn berwi drwyddo, tâp ei freuddwydion yn weindio ymlaen.

Teimlai yn y niwl y gallai estyn ei law a chyffwrdd brigau ucha'r drain duon yn y clawdd. Ond pan estynnodd ei law ni ddaeth dan ei fysedd ond oerfel gwag. Doedd o heb gerdded yn bell. Pedair, pum milltir? Ar ddeg? Ar hugain? Ymhle y digwyddodd hyn o'r blaen? Tasa'r cae niwl'ma'n codi. Tasa'r adar yn canu. Pa adar fydd yn canu yn y niwl? Nid canu fydd brain ond crawcian a chigfrain hefyd. Ydi eos yn licio niwl a thywydd oer? Ai am na chaiff neb ei gweld na'i chlywed y bydd pawb yn canmol ei llais? Ydi'r nos yn fwy rhamantus na'r dydd? Ben bore gafodd Siôn Eos ei grogi. A Dic Penderyn hefyd. Heblaw am hynny fasan nhw'n angof gan bawb. Fawr o gysur, hynny, nac'di? Bechod na fasan nhw'n dysgu hanes ei wlad yn iawn yn lle dysgu hanesion ryw ladron estron. Ydi'r niwl yn codi? Ynteu'n tewychu? O, be ddiawl, ymlaen â fo, mi ddaw i rywle toc. Bedi'r ogla drwy'r niwl? Ynteu mwg ydi hwnna? Ogla mwg, oglau llosgi. Mae'n rhyfedd bod mewn byd heb bobol. Petrog siŵr o fod ar ei ffordd adref erbyn hyn, mi landith hwnnw ar ei draed, mwn. Pawb yn ymdopi'n wahanol. Fi 'dwi a dwi yma. Ella mai breuddwyd oedd hi i gyd... nacia achos mae gen i ben fatha swejan eto. Wnes i ddim sôn am echnos, naddo? Ella mai dyna be sy'n canu fel caneri yn fy mhen... Mi gymerwn jochiad rŵan myn diân, brandi bach cnesol, finnau'n starfio'n fan'ma. Ond dwi ddim ar goll go iawn, nac'dw, achos dwi'n clywed oglau mwg. Lle mae'na fwg mae'na dân o danno, toes? Dihareb ddiflas. Mi ga'i lymed yn y lle nesa'ma. Dim ond y niwl yn cau codi sy'n gwneud pob dim mor fawr. Be 'di'r gwreichion yna? Simdda ar dân? Ia, myn brain. Brysio 'ta. Gwreichion coch. Dacw'r... Stopiodd Gregor a stopiodd llif ei ymwybod.

Roedd y tai'n llosgi'n braf ar ben draw'r sgwâr a'r fflamau'n goch hyd y muriau. Adlewyrchid y berw enbyd yng ngweddillion danheddog ffenestri'r siopau a chipiai'r mwg yn ymylon duon y llenni a'r rheini'n ffarwelio drwy'r ffenestri. Sgleiniai'r cerrig sets ar lawr y sgwâr a chylch o farrug gwyn yn cael ei eillio'n gylch araf oddi ar ei wyneb.

Ar ei anterth oedd y tân, ei nerth yn powlio o'i fol, a neb yn ceisio'i atal, nid oedd nerth i'w atal ar gyfyl y pentre marw hwn a phob tŷ'n gragen wag. Llyfai golau'r fflamau barwydydd y lloriau cyntaf yn y tai gyferbyn a'r llanast tu mewn i'w weld yn blaen. Doedd o ddim eisiau eglurhad, doedd o ddim isio bod yna ddim hwy. Troes oddi wrth y fflamau a'i gwadnu hi am y niwl a'r nos hithau'n cau ar y strydoedd cefn a fyntau'n ymbalfalu i ddechrau, wedi agor gormod ar ei llygaid at y tân. Doedd hi ddim mor dywyll a hynny erbyn cynefino. Cafodd ei draed ar ffordd a godai, o ddipyn i beth, allan o'r tarth tew tua'r bryniau uwchben, o'i ôl gwelai'r mwg yn powlio'n ddu o simneiau a thoeau'r tai a'r gwreichion yn sboncian. Chwinciai ambell seren arno o awyr fawr, roedd y niwl cefngrwm wrthi'n cilio fel byddin estron i lawr y cwm.

Pennod 7

*

Dacw'r llestri ar y ddresel, dacw'r aelwyd a dacw'r tân. A dyma fyntau yma lle bu o'r blaen, oglau chwys ei ddillad yn drwm ar y gegin lân. Beth oedd tarddiad y pethau hyn a glywai ar ei galon? Clywed blas y te'n llithro dros ei dafod ac yn cnesu'i fol. Blas mwsog ar y dŵr. Tri ohonyn nhw oedd yma'r adeg honno pan aeth y geiriau drwy'r ffenest. Hogan ifanc oedd hi'r adeg honno, ond yr un fath ydi ei dillad, cap lęs gwyn, coler wen lydan, blows dynn ddu, ffedog dros sgert yn disgyn yn bletau o'r rhwymyn am ei gwasg gul. Fel petai'r dillad wedi tyfu efo hi. Clywai ei esgyrn yn dechrau dadmer o flaen y tân ond nid oedd symud ar y gwayw yn ei gefn.

"Mae'r lle wedi newid ac eto heb newid," meddai Gregor wedyn. Ni wyddai a oedd Iwerydd wedi coelio'i hanes o.

"Paid â dechrau ar dy straeon breuddwydion eto, Gregor, er mwyn dyn." "Ond mae'r botwm yn profi'r peth. Dwi wedi disgrifio'r lle'ma ichdi fel gwelis i o, mae o'r run fath fwy neu lai, tydi? A dy rieni, mewn dipyn o oed, dy dad yn darllen o'r llyfr a'r geiriau'n denig?"

"Nhaid," meddai Iwerydd. "Taid a nain. Heddwch i'w llwch."

"Mi rwyt ti'n cofio?"

"Dwn i'm. Mi fyddai'na rai ... yn dŵad ... ac yn mynd wedyn. Roedd yna hogyn unwaith, ddaru o'm byd ond sbio ar y geiriau'n codi a mynd wedyn heb air o'i ben. Dim ond rŵan dwi'n cofio, hogan oeddwn innau ar y pryd... ond dwi'm yn cofio'n iawn. Sgen i ddim math o go chadal y rhai heb lyfrau, Dail Coed a'i debyg, fo ydi'r olaf o'n cyfarwyddiaid ffordd hyn. Gwynfyd y bryniau, dyna enw'r lle'ma. Ai dyna pam y daethon nhw i'w gymryd oddi arnom?" Cododd ei phen yn uchel. "Hon oedd y fro hapusaf yn y byd un adeg," meddai, "cyn i'r cenhadon ein collfarnu a'r cyfreithiau ein rhwymo, cyn i'r byd fylchu ein muriau, cyn i'r alarch godi o'r llyn. Wyddost ti, pan ddaethon nhw gyntaf i'r pentref un bore gwyn o haf a galw'r bobol o'u tai, mi wyddem be oedd yn dŵad. Sleifiodd y ddau bibydd i'w llefydd ar eu casgenni a seinio hen alaw farwnad i'n bro, a dyma'na ddau o'r militariaid atyn nhw ac yn gwthio'u bidogau drwyddyn nhw i stopio'r gân a gwasgu'u cyrff i'r ddwy gasgen a llosgi'r rheini a'r pibau ar lawr yn canu ohonyn nhw'u hunain hyd ddiwedd y gân. Mi aethon nhw â Deicws o'r caeau lle roedd o'n gweithio ac mi aethon nhw â'r lli groes o'r pwll lli ger gweithdy'r saer ac mi dorron nhw ei ben o nes oedd ei waed o ar hyd y cloddiau yn gymysg â'r haul machlud ac yn goch ar hyd eu dwylo. Dyna sut le sy'ma rŵan, Gregor." Roedd ei gwefusau'n dynn a'i llygaid yn codi ar wyneb ei chroen.

"Wnest ti ddim meddwl gadael?" 'Pam dwi mor dwp?' meddyliodd yn syth, gwyddai ei fod yn gwestiwn gwirion.

"Be ddiawl wyt ti'n feddwl? Wrth gwrs fy mod i wedi meddwl gadael. Ac wedi penderfynu aros. Mae rhai'n medru codi'u gwreiddiau, eraill y goro gwneud. Ond allwn i ddim. I ble'r awn i, be wn i am lefydd eraill? Waeth iddyn nhw ddŵad yma amdanaf fi na 'mod i'n symud atyn nhw. A phan ddôn nhw mi gân wybod eu cyrraedd hefyd! Mi dynna'i llgadau nhw hefo 'neg ewin a phoeri i'r tyllau nes mae 'nghorff i'n llonydd! Ddaw'na ddim byd â fo'n ôl ond mi fydd yma ddial. Dim ond un ohonyn nhw, mi fydd hynny'n ddigon, mi ga'i farw wedyn a gwên ar fy ngwyneb. Mi fu ond y dim i chdi'i chael hi gynnau bach, Gregor, nid y Gwynfyd mo'r lle i lechu liw nos hyd ymylon buarthau. Wrth gwrs, hwyrach na ddôn nhw ddim yn ôl, hwyrach bod y gwaetha drosodd, hwyrach y cawn ni lonydd rŵan a..."

"...a boed anwybod i'r byd yn obaith," ategodd Gregor wedi dychryn at ffyrnigrwydd ei llid hi. Clywai bitrwm patrwm y glaw yn erbyn y ffenest.

"Ella bod chdi'n fy ngweld i'n wan," meddai Iwerydd yn dawel.

"Nac'dw i, wir," meddai Gregor.

"Fel ŵy wedi'i ferwi'n galed ydwi tu mewn."

"Fel ŵy?"

"Ia, fel ŵy. Gollwng di ŵy o'r nyth ar lechi'r llawr ac mi dorrith yn syth, ond berwa di o nes mae o'n galad tu mewn a'i ollwng wedyn: mi gracith ond neith o'm torri. A fel'na dwinnau, fel ŵy 'di ferwi'n galad."

"Wel, ti'n ddewr i aros yma ar dy ben dy hun, dyna'r cwbwl ddeuda'i." Ceisiodd beidio agor ei geg yn llydan i ddylyfu gên.

"Ti'm yn goro bod yn ddewr i aros yn dy unfan," meddai hithau'n wfftiol.

"Gêm beryg ru'n fath, 'swn i'n feddwl, Iwerydd, ond chdi ŵyr dy bethau decini..." Roedd ei flinder yn dechrau'i feddiannu eto. Curo cyson y glaw ar y gwydr ac ar y to'n hudo cwsg i'w lygaid a'r tân yn mygu'n braf yn ei wahodd i ddilyn y mwg. Ai'r Du Traheus oedd yn iawn, mai trwy'i freuddwyd y cafodd dyn ei iaith? Cyfathrebu fel ffrwd drwy ffenest ei gwsg a deffro un ben bore heb fwlch rhwng meddwl a dweud a'r geiriau o'i gwsg yn ei ganlyn i'r byd iddo gael egluro, nid a'i oglau fel carw nag a'i gynffon fel ci ond â'i dafod ac a'i ddwylo. Morfilod yn gallu canu, tydyn? Honno 'di'r gân hyna'n y byd, meddan nhw. Ond be am gân yr eigion mewn hen gregyn? Braf ydi cael nofio, nofio'r stafell ei lled a'i hyd, codi'n ara deg at y nenfwd, hithau'n dal i eistedd. Mae yntau'n dal i eistedd, ond yn nofio hefyd... Dafnau glaw yn cronni hyd odre'r tulathau ac yn taro bob hyn a hyn i lechi'r llawr. Dilyn y mwg ar orifyny a llifo efo fo allan i'r nos fel gair yn llithro oddi ar hen femrwn. Gweld y buarth a'r tŷ a'r wlad, sêr yn cosi fel gwybed yn ei wallt a'r gwynt yn ei godi ar adain lydan i'r lle bynnag byth y mynno fynd... cyn belled â'r ffin? Ar y gair dyma hi oddi tano a'r giatiau'n agor fel y cerdda atynt. Gŵyr o'r gorau y daw'r llais anochel i'w atal fel bwled o ddryll: "Hei, chdi!"

"Gregor, ti'n pendwmpian." Roedd hi'n tynnu'i bys yn araf yn ôl oddi wrtho.

Ac wedi gadael cynhesrwydd ei hoglau yn grwn amdano. Roedd gwres yn lledu drwy'i groen o'r man y cyffyrddodd ei benelin. "Well i mi fynd," meddai'n codi ar ei draed ac yn estyn am ei bac. Plymiodd diferyn tew o'r to i bwll ar lawr. "Mae gen ti dwll yn to," meddai'n pwyntio.

"Ti'n symud fatha dyn pren," meddai hithau'n anwybyddu'r dŵr wrth ei thraed, "Roedd gin Nhaid stori am ddoli gortyn." Troes ato. "Mae'n siŵr dy fod ti ar dy gythlwng, dwn i ddim sut fath o groeso ydi hwn, nid fel hyn byddai hi, Gregor, aros, fydda'i ddim dau funud." Troes yn ôl ato wrth fynd am y gegin gefn. "Fydda gin fforddolion ffordd hyn ddim achos rhoi croes ar ein cilbost ni. Ei di i nunlle heno a hithau'n tywallt y glaw."

"Dim byd o'r fath," meddai Gregor, "dwi'n ddiolchgar am y baned, mi fydda'i'n iawn..." Diferai'r dafnau glaw o'r nenfwd a tharo i'r pwll dŵr. "Mae isio trwsio'r to'ma cyn i'r coed ddechrau pydru," pwysleisiodd eto. Doedd dim fatha bod llawer o ots ganddi am ei tho hi'n gollwng, meddyliai.

Daeth yn ei hôl a bara, menyn a bresych picl a'u gosod ar y bwrdd o'i flaen. "Trwsio'r to?" meddai'n symud i ben draw'r stafell. "Oes, beryg. Ond mi gei aros run fath, hyd yn oed os na fedri di mo'i drwsio."

"Wel, dwi'n siŵr y gallwn i, fel mae'n digwydd bod, ond... "

"Gorau'n byd," meddai hithau'n agor caead y gist fawr ac yn plygu iddi i chwilio am flancedi. "Mi gei gysgu ar y setl."

Mygai'r tân yn ddiog a'r huddugl o'r simdde weithiau'n gollwng ac yn treiglio'n ysgafn i lawr. Peidiodd curo'r glaw ar y llechi a'r diferion o'r nenfwd yn arafu, yn dŵad fesul un, fel graean i bwll chwarel. Roedd ei feddwl yn nofio fel lleuad trwy gwmwl. Yr hen waew yn gwanio'i gefn ac yn nadu iddo gysgu. Pwysau duon yn gwasgu ar ei dalcen a'i arleisiau. Rŵan bod ganddo gyfle i gysgu'r nos ni allai gau'i lygaid. Gweld y wawr yn hir yn dŵad, hir pob aros meddan nhw, ond o'r diwedd dyma grawcian y brain o'r coed yn hebrwng dydd drwy'r ffenest a sglein i lestri'r ddresal.

"Bore da," meddai Iwerydd yn camu o lwydwyll y siambar fel petai hithau wedi bod yn disgwyl dydd. Cleciodd ei chlocsiau dros y llechi, plygodd i anhuddo'r tân a thynnu cadwyn y crochan drosto. Tywalltodd iddo ddŵr o biser ac ychwanegu dyrnaid o geirch o waelod potyn pridd. "Mi gawn uwd i frecwast," meddai. "Mi fyddi angen rhywbeth cnesol at dy gefn a chdithau ar ben to." Cofiodd Gregor ei addewid. Cododd yn boenus at y bwrdd a thynnu'i ei fysedd drwy'i wallt i'w gribo.

Ar ôl bwyta'i uwd aeth i'r sgubor i chwilio am ystol i gael archwilio'r to. Rhai o'r llechi wedi llithro, dyna'r cwbwl. Aeth i'r beudy i geisio arfau. Llond y lle o aroglau cynnes anifeiliaid. Pan gynefinodd â'r tywyllwch gwelodd fod yna fuwch a honno'n un fusneslyd. Brefodd arno a mynnu ei fod o'n anwesu ei gwddf. Cafodd hyd i forthwyl a hoelion mewn blwch ar silff. Wedi chwilio o gwmpas y beudái cafodd ystol arall, ystol do, yn rhoncwellt cefn y tŷ. Fyddai o fawr o dro'n gwthio'r llechi'n ôl i'w lle rŵan, mater o guro hoelion newydd i'r hen dyllau. Ond fel y gosodai lechen i'w lle gwelai fod angen tynnu eraill uwch ei phen a'r broses hon bron yn ddiddiwedd nes cyrraedd crîb y to. Ella'i fod o'n bensaer, meddyliai, ond doedd o fawr o grefftwr. Roedd ar ben ei helynt yn methu gwybod sut i ddŵad i ben â'r gwaith a thwll mawr wedi agor yn y to a chymylau duon yn hel tua chopäon y bryniau ond o ddipyn i beth daeth y patrwm yn amlwg ac ni fu fawr o dro wedyn yn dŵad i ben. Rhoes glec i'r hoelen olaf a'r glaw ar gyrraedd, llithrodd i lawr y ddwy ystol a sefyll i gael edmygu'r gwaith.

"Ddaw'na ddim glaw drwy'r to yna ar chwarae bach!" meddai'n sychu'i draed ac yn camu'n larts i'r tŷ. Torwyd peth ar ei grib o weld bys cyhuddgar Iwerydd yn pwyntio at bwll bach o ddŵr oedd newydd ddechrau hel o dan y ffenest.

"Dwi heb gyrraedd y darn yna eto," eglurodd Gregor. "Mi geith aros tan fory. A deud y gwir dwi heb wneud gwaith fel hyn o'r blaen, sgin i fawr o grefft yn fy nwylo." Teimlodd y dylai ategu hynna. "Cofia, mi dwi'n dallt yr egwyddor yn iawn, ynde..."

"Wel, mi fedri di wneud bob dim, dwi'n siŵr," meddai Iwerydd yn glęn. "Hwyrach y trwsi di'r grisiau hefyd?"

"Grisiau?"

"Fancw, pen acw yli."

Cododd Gregor oddi wrth y bwrdd ac aeth i sbio. Mi ddylai'i fod o wedi sylwi fod llofft yn y pen pella, erbyn meddwl roedd hynny'n amlwg o'r ffenest yn y talcen tu allan. "Duwcs, dim ond isio estyll stepiau mae hi," meddai. "Mi trwsia'i hi ichdi fory, ar ôl gorffen y to. Os dyna tisio, ynde."

Cysgodd yn well y noson honno er bod cnoi yn ei gymalau o hyd. Drannoeth pan aeth allan i chwilio'r to cafodd mai llechen gam oedd y drwg yn y caws a medrodd ei chywiro. Roedd hi'n braf cael tynnu gwaith drwy'i ddwylo, roedd yn help i dynnu'r gwaith meddwl o'i ben. Wedi gorffen y to aeth i'r tŷ i fesur y grisiau ac wedyn treulio awran yn casglu ac yn trin arfau. Wedi tynnu'r gwaethaf o'r rhwd oddi arnyn nhw aeth ati i naddu rhyw hen fordiau a gawsai yn y tŷ gwair a llwyddo i'w gosod yn o lew. Gorffen tuag amser bwyd nos. Gwaith yn ymestyn i lenwi'r amser gafwyd? Be oedd yr ots? Cysgodd ar fatres rawn yn y croglofft y noson honno, ac ymhen hir a hwyr medrodd dynnu ei lygaid o lygad y lleuad drwy'r ffenest uchel a throi ei wyneb at y pared.

Deffroes yn ddisymwth gan fethu a meddwl am eiliadau hirion ymhle yn y byd yr oedd o. Roedd bysedd llychlyd o haul yn treiddio ar letraws o'r ffenest uchel ac yn chwarae'n ddistaw ar y pared uwch ei ben. O'r llawr codai sgriffian clocsiau a gwichian drws yn agor ac yn cau. Cofiodd. Gydag ymdrech gwisgodd amdano'i ddillad a'r boen yn ei gefn yn saith waeth eto a llusgodd y fflachod gawsai'u benthyg am ei draed. Llempian y gwadnau yn feddal ar goed y grisiau, fyntau'n disgyn i gludwch lled-dywyll y gegin. Roedd pelydrau yn croesi'r lle tân ac yn gweu gwe sidanaidd yn y mwg. Eisteddai Iwerydd ar y setl a hithau'n codi'i phen ato ac yn rhoi iddo wên o groeso. Mor annwyl oedd ei gwên, meddyliai, ac mor bell yr oedd ei llygaid. Pan chwarddodd hi'n ysgafn o'i weld yn bustachu'n gloff tuag ati sylwodd fod rhywbeth o gyfnod arall yn ei llais a fyntau'n meddwl eto am sŵn y môr.

"Dim wyau 'di berwi i frecwast, felly?" meddai Gregor yn gwamalu.

Cuddiodd hithau'i gwên o'i gwefusau, ond nid o'i llygaid. "Nid matar i gellweirio yn ei gylch ydio, Gregor. Tro at y bwrdd, wir, a byta dy fwyd."

"Mae hi'n codi'n braf," meddai yntau'n rhoi'i lwy yn ei uwd.

"Bore braf ichdi gael dilyn dy siwrna, felly, Gregor," meddai hithau.

Cododd ei banad at ei wefus. "Ydio'n wir na fedrwch chi ddim cael tynnu'ch llun na gweld eich llun yn drych chwaith?"

"Lle dysgis ti dy fanars, Gregor?" meddai hithau'n ffrom. "Be wyt ti'n feddwl ydan ni, sugnwrs gwaed?"

"Sori, ond, wel isio gwybod oeddwn i, dyna'r cwbwl, mae o'n ddiddorol..."

"Diddorol? Dyna ydan ni, ia? Diddorol, wir. Dyna fyddai'r twristiaid yn ddeud amdanom ni, be oedd y gair oedd gynnyn nhw yn eu hiaith nhw dŵad, o,ia: quaint." Hithau'n gwneud ceg tîn iar i gael y gair allan yn iawn.

"Wel nid twrist mohona'i," meddai Gregor wedi cael torri ei grib ganddi. "Jest isio cael gwybod oeddwn i."

"Defnyddia dy ben, hogyn," meddai hithau'n gwenu'n gynnil. "Fyddi di'n coelio bob dim wyt ti'n ei glywed?" Troes at yr aelwyd a chodi pâr o sgidiau o'r radell lle buon nhw'n sychu. "Mae dy sgidia croen llo wedi sychu heb gracio beth bynnag." Aeth i'r gegin gefn a dychwelyd efo pecyn wedi'i glymu'n belen mewn lliain. "Tyd, Gregor, mi ddoi i dy ddanfon di beth o'r ffordd."

Ar lan llyn bach a chlawdd yn gefn iddo arhosodd Iwerydd yng nghysgod coeden helyg a honno'n gwyro'i changhennau dros y dŵr. "Fy chwiaid i fyddai'n nofio'r pwll yma," meddai hi'n edrych i'r dyfnder fel petai'n chwilio amdanyn nhw yno. Rhoes Gregor ei fag ar lawr. "Byddai'r cywion yn baglu o'r dŵr dan chwibiannu a nhwthau'n clywed clonc y bwced fwyd. Does yma fawr o chwibiannu cywion yma rŵan." Dilynodd Gregor ei llaw'n cyfeirio tua'r goden am y dŵr â nhw. "A dacw frigau'r helyg lle canai'r fronfraith ar gyfnos haf a dyna'r drain duon ar y cloddiau lle byddai'r fwyalchen hithau'n ymryson â hi. Ddon nhw ddim eto, mae'r nythod i gyd ar lawr a'r wyau'n deilchion. Dwylo dynion wnaeth hyn i mi, Gregor, yr un dwylo dynion a dynnodd fy ngatiau oddi ar y cilbyst, yr un dwylo a dorrodd ben yr un a garwn. Aethan nhw â'r haul o'm wybren a'r sêr o'm nos, mi aethon a'r ddaear oddi tan fy nhraed a'm gadael innau." Troes oddi wrtho i guddio'i hwyneb.

Wyddai Gregor ddim beth i'w ddweud felly eisteddodd ar garreg yn ochor y pwll a studio'i draed. Aeth lot o bethau drwy'i feddwl, dim un ohonyn nhw'n mynd yn hawdd i eiriau. "Mi weithia'i fwy na gwerth fy nghadw," meddai toc, "mae golwg y gallai'r lle yma elwa o bâr o ddwylo..." Roedd o'n poeni fod hynna'n swnio'n chwithig.

Nid oedd hithau fel petai'n ei glywed. Roedd bwrw ei bol wedi ei dihysbyddu o'i phendantrwydd. Cododd ei sgwyddau. Cododd yntau oddi ar y garreg a'i dilyn yn ôl i'r tŷ.

Wedi iddo gychwyn gweithio, gwelodd Gregor fod dipyn mwy o waith i'w wneud nag a dybiasai. Roedd y gwayw yn ei gefn yn mynd ac yn dŵad, efallai y dylai orffwys yn amlach, ond nid oedd am adael i wendid corff ei drechu. Gweithiai o fore gwyn tan nos yn ei ddillad benthyg a'r rheini'n llac amdano. Dillad ei thaid. Llodrau gwynion llydain yn cau'n dynn o dan y pennau-gliniau, a'r clocsiau duon yn ei wneud fodfedd go lew'n dalach ar ei draed. Trwsiodd do'r beudy, rhoes ddrws yn ôl ar y sgubor ac ail-fachu'r giatiau. Un diwrnod cymerodd rolyn rhydlyd o weiren ac arfau pwrpasol ac aeth i drwsio ffensys cloddiau'r terfyn. Dro arall cododd cyn y wawr a threulio diwrnod yn hel mynydd lle cafodd hyd i hanner dwsin o ddefaid esgyrnog a nhwythau'n chwilio am adwy i lawr o gynefin y ffriddoedd. Erbyn eu cael nhw o'r mynydd roedd hi'n dechrau tywyllu a golau'r gannwyll yn llenwi ffenest y gegin fel y daeth i'r buarth. Ar yr awel wrth glustfeinio clywai drydar aderyn yn cyrraedd drwy'r cyfnos.

Cerddodd yn dalog ddigon i'r tŷ, yn edrych ymlaen at ei fwyd o gig moch hallt, bresych picl a thatws, eu hoglau'n dŵad i'w gwrdd ar y trothwy, ond p'un ai'r newid gwres oedd o ynteu'r gwendid a oedd arno, fe glywai'r chwys yn berwi ar ei dalcen a chlywed ei ben yn penysgafnu. Bu'n rhaid iddo estyn ei law at y palis i'w sadio'i hun. "Ogla da," meddai â'i lais yn bell oddi wrtho a phennau pinnau cochion yn nofio o flaen ei lygaid.

"Ti'n iawn, Gregor?" meddai Iwerydd yn crychu'i thalcen. "Be sydd?"

"Hollol iawn..." griddfanodd Gregor rhwng ei ddannedd a chwympo'n dorch i'r llechi llyfn.

Roedd yn ei ôl yn chwyrlio mewn gwacter, ei gorff yn gwasgu i mewn arno. Dim ond duwch triog tew o'i gylch, llyn o driog yn ei rwystro, yn llethu'i freichiau, yn llesteirio pob symud. Roedd gorwelion anelwig yn ymrithio rhwng llawr a nen. Gwelai bigau'r sêr yn chwincian uwch staen y wawr a chafodd ei fod ar ffordd lefn rhwng y bryniau a honno'n dolenu o'i flaen tua'r dwyrain draw. Ymrithiau'r bryniau yn ynysoedd drwy'r niwl. Cerddodd heibio tyddynod a methu gwybod eu henwau. Daeth ymyl yr haul i sbio arno dros ael y bryn a gwyngalchu'r toeau ar y ffriddoedd gyferbyn. Roedd Alice Bach yn aros amdano yno, yn amneidio arno i'w dilyn, a'r haul yn wyn a phob gwlithyn ar welltyn wrth ei draed yn cronni enfys astud yn ei fol. Roedden nhw'n mynd am i lawr rŵan dros ysgwydd y foel a dim gafael ar sgidiau Gregor, dim byd ond tywod mân dan draed, haen ar haen ohono a'r haenau'n lliwiau lluniau tywod fel rheini mewn gwydr ar silff ben tân ei nain. Nid oedd arno eisiau chwalu patrwm y tywod glas, coch, du a gwyn dan ei draed. Ond roedd yn rhaid iddo durio'i freichiau i'r gronynau i'w gadw ei hun rhag llithro i'r dibyn a agorai oddi tano a'r cwm islaw'n fach ac yn bell. Edrychodd drach ei gefn a gweld llwybr ei gorff yn llithro drwy'r tywod yn ei ddilyn oddi uchod ac yn dirwyn ymhell oddi wrtho am i lawr. Dim byd i afael ynddo ond y tywod. Dim dewis ond disgyn. Dyna pryd gwyddai y gallai hedfan, a chafodd ei fod yn gallu'i gynnal ei hun rhag y dibyn. Ar ei ochor chwith adnabu'r tyddyn, aeth yn is, gweld y buarth ac ar ei ganol Iwerydd yn sbio i fyny arno a'i llaw at ei thalcen rhag yr haul. Cododd ei llaw arno. Ceisiodd yntau alw arni ond ni ddaeth llais o'i lwnc. Rhedodd y defaid am gornel y cae pan aeth ei gysgod drostynt. Gyda boddhad fe sylwodd fod y gwaith ffensio'n raenus ddigon yr olwg. Nofiodd yr awyr a fyntau'n gostwng gostwng o hyd a'i draed o'r diwedd yn dŵad i dir a'i goesau'n plygu dano. Ar gyrion pentref tai cerrig yr oedd o, yr haul wedi cilio a chymylau boliog isel yn gwasgu sbarion cawod am ei ben. Dringodd gamfa i osgoi'r tai a chyfeirio'i gamre ar draws y caeau. Ni welodd adyn byw yn unlle ond synhwyrai fod llygaid chwilfrydig yn ei ddilyn. Nid oedd ganddo amdano ond ei ddillad nos, coban fawr wen a'r gwynt yn cipio'i godre, a fyntau'n droednoeth a'i draed yn suddo'n hawdd i bridd y cae âr. Roedd cnofa yn ei stumog a'r chwys yn dechrau cosi dan ei geseiliau. Pwy oedd yn croesi tuag ato? Alice? A hithau'n galw'i enw. Daeth carrag i'w lwnc wrth ei gweld yn sefyll yna'n ei dillad gwynion ysgafn a'i choesau a'i sgwyddau'n dangos yn binc trwy'r cotwm gwlyb. Cyhuddiad oedd yn ei gwedd. 'Mor hawdd,' meddai a lluchio cydyn o wallt o'i hwyneb.

'Alice, plîs...'

Roedd Iwerydd yn croesi atyn nhw dros y pridd tywyll.

'Gregor?' meddai Alice.

'Plîs, Alice, gwranda...Plîs paid...'

'Gregor?' meddai Iwerydd.

Troes Gregor oddi wrth y ddwy at Petrog Spalpin a eisteddai ym môn y clawdd yn naddu ffôn â'i gyllell boced.

'Dwn i'm byd,' meddai Petrog. 'Difaru wnei di, mwn.' Troes at y ddwy yn sefyll ar ganol y cae. 'Does nelo fi ddim byd â hyn,' meddai.

Roedd y tri ohonyn nhw'n gylch o gwmpas Gregor yn aros am ateb ganddo. 'Tyd laen,' meddai Petrog yn gwthio'i fys i'w asennau. Ar hynny daeth Lleucu'r forwyn bach atyn nhw a hambwrdd yn ei dwylo a dechrau rhannu gwydrau gwin. "Wel?" meddai Petrog eto. Troes at y Du Traheus oedd yn sefyll yn ei ymyl.

"Dy ddewis di ydio, Gregor," meddai. "Ond does dim troi'n ôl."

Cododd Gregor ei wyneb tuag i fyny oddi wrthyn nhw a gweld y sêr yn cylchu'n araf. Roedd y gwynt yn poeri diferion glaw i'w wyneb a'r awel yn byseddu blodau drain duon y clawdd. Gwelai'r mynyddoedd yn codi fel gwiberod i'r awyr ddu. Llais Alice oedd yn canu'n isel yn ei ben, 'Ym mrig y drain duon mae blodau pur wynion...' a'r geiriau'n toddi i'r gwynt. Roedd o'n codi efo'r mynyddoedd, yn codi drostyn nhw, ac yn ymbellhau oddi wrthyn nhw tua'r lle mae'r gwyll a'r gwawl yn gymysg, y lle mae'r ysbryd yn tramwy'n droednoeth dros y gwlith, lle mae ceg y ffordd yn agor ac yn arwain at lwybrau'r sêr.

Pennod 8

O'r cloddiau mae hi'n hel dail hirion cribau Sant Ffraidd ac ym mhen y dalar mae hi'n turio am wreiddiau llysiau Cadwgan a gwreiddiau brenhines y weirglodd. Wedi ysgwyd y pridd rhydd o'r gwreiddiau ânt i'r fasgied at ddail crynion gleision llysiau'r geiniog a gwreiddiau hirion cochion llysiau'r gwenyn. A hithau'n gwybod lle i chwilio nid yw fawr o dro'n casglu'r hyn y mae arni'i angen. Os twymyn y gewynau sydd arno, fel y gwêl hi o'r arwyddion, rhain yw'r llysiau i'w fendio. Mae'r dwymyn wedi bod yn hel yn ei esgyrn ers dyddiau, mae'n rhaid, a'i gafael bellach yn ddwfn ynddo ac yn ei freuddwydion. Rheini'n bwrw i'r wyneb ei ofnau a'i obeithion am yn ail. Beth ŵyr Iwerydd am y lleisiau sydd yn ei ben? Am yr enwau sy'n goferu dros ei enau? Ac eto nid estron mohono iddi mwy. Wedi aros yr oedd hi ar ei phen ei hun, ond daeth yntau heb ei gymell i mewn i'w byd. Ac yr oedd ar fin llithro'n ôl oddi wrthi heb ganu'n iach. A gŵyr fod ei fywyd yn ei dwylo hi. Mae hi'n llenwi'i sgyfaint ag oglau'r pridd a'r dail o'r fasged ar ei braich. Dyma'r llysiau i buro'r gwaed ac i dynnu'r chwys yn farblis o'i dalcen marmor ac i ddofi'r berw tu ôl i'r amrannau gwynion. Bu digon o raib angau hyd y Gwynfyd. Hwyrach fod egin bywyd newydd heb gilio'n llwyr eto o'r erwau hyn. Wrth fynd i'r tŷ mae hi'n dyrchafu ei llygaid i'r cymylau a'i gwefusau'n symud.

*

O dipyn i beth dechreuai breuddwydion Gregor lonyddu a fyntau'n medru synhwyro byd tu hwynt i'w ffiniau. Sêr yn diffodd o un i un oedd y peth diwetha welodd o cyn agor ei lygaid. Eisteddai Iwerydd wrth ei erchwyn, pryder yn ei gwedd. Roedd pethau mawr ac anelwig yn dal i sgubo ar draws ei feddwl fel cysgodion cymylau ar y môr. Daeth ei llaw i oeri'i dalcen, roedd y cymylau'n gwasgaru a'i lygaid yn crwydro'r stafell. Nid hon oedd ei lofft... Ceisiodd godi'n ei eistedd ond daliodd hithau'i llaw ar ei daclen a'i thynnu'n ôl wedyn a'r bys blaen at ei gwefus. Gwrandawsant y glaw'n pitrwm patrwm ar gwareli'r ffenest. "Plîs helpa fi, Iwerydd," meddai'n ceisio codi'i ben ati. "Dwi ddim yn dda."

"Nagwyt, ond ti'n well nag oeddach di," meddai hithau. "Gei di drio gafael yn dy lwy heno." Cododd ar ei thraed.

"Be 'di hwn?" galwodd Gregor ar ei hôl a fyntau'n anwesu'r tyfiant ar ei ên.

Daeth ei hwyneb hebio'r postyn. "Mae eillio'n beth bydol," meddai, "chawn i mo dy eillio di. Beth bynnag mae locsyn yn gweddu ichdi."

"Sgin ti ddrych?"

"Nagoes."

"Wel, sut wyt ti'n coluro 'ta?"

"Paid â dechrau dy lol." Roedd Iwerydd yn falch ei fod o'n ddigon da i gellwair.

Y diwrnod gwisgodd Gregor ei ddillad gwaith amdano roedd hi'n chwiwio bwrw glaw. Roedd o wedi dychwelyd i'r croglofft rai dyddiau ynghynt, wedi iddo fendio'n ddigon da i ddringo'r grisau. Ac Iwerydd yn gwneud môr a mynydd yn chwilio am ei phethau i'w rhoi'n ôl yn eu lle yn ei stafell hithau. Roedd o'n falch i weld fod llawr y gegin yn dal yn sych. Digon diflas fasa goro mynd allan ar dywydd fel hyn.

"Cyfleus dy godi," meddai Iwerydd yn sbio allan ar y glaw. "Mae'n siŵr y bydd hi'n braf fory a chditha'n ôl yn dy wely."

"Nid y fi ddaru ddewis pryd i fendio," meddai Gregor ychydig yn biwis.

Ni agorodd Iwerydd mo'i cheg.

"O, iawn 'ta, mi a'i allan i weithio i ganol y glaw 'ta."

"Tyd at y bwrdd, wir," meddai hithau'n cymryd dim sylw o'i bwdu o. "Dwi'n siŵr fod digon o jobsys rownd y tŷ heb i chdi fynd allan i sgrwtian. Mae Bes wedi'i godro ers meitin."

"Dwi 'di bod yn goblyn o faich ichdi'n do? Finna wedi meddwl y gallwn i gynnig help llaw."

"Dyna oeddach di'n feddwl?"

"Mi wyddost be dw'in feddwl... Ac mae'n ddrwg gen i imi achosi'r ffasiwn drafferth."

"Ydio, hefyd? Wel, dwi'n falch dy fod ti'n well. Pitio dwi na fysat ti 'di bod chydig yn llai swnllyd, dyna'r cwbwl."

"Be ti'n feddwl, swnllyd?"

"Paldaruo yn dy gwsg ynde? Mae'r Alice yna'n golygu dipyn ichdi tydi? Mae gen ti waith egluro iddi, ddeudwn i."

"Oes? Am be felly?"

"Peth rhyfadd ydi siarad yn dy gwsg 'de. Doeddach ti ddim wedi cofio sôn wrtha'i am Alice, yn nag oeddat?

"Nag'ôn? Dwi'm yn cofio. Be arall ddeudis i?"

"Fawr o ddim. Pwy 'di Petrog? Dy frawd ydio?"

"Sgin i'm brawd. Jest ffrind."

"Arno fo oeddach di'n gweiddi, "Plîs paid!"? Hen lais bach gwirion sgin ti pan ti'n ymbil, cofia."

"Dwi'm yn cofio, Iwerydd. Cwbwl dwi'n gofio ydi gweld sêr bach yn troi a throi ac yn diffodd wedyn a finnau'n deffro a chditha'n rhoi dy law ar fy nhalcen i."

"Mond y chdi ŵyr dy bethau," meddai hithau'n sbio'n agored arno.

Cafodd Gregor hyd i ddigon o bethau i'w tynnu drwy'i ddwylo. Pan gododd y glaw tua'r pnawn aeth allan i ddechrau chwynu'r rhoncwellt o'r llwybr. Teimlai'n drwm ac yn drwsgl a'i glocsiau'n llusgo drwy'r gwair. Roedd yna wynt bach annifyr yn gwthio'i fysedd drwyddo. Rhoes y gorau iddi a mynd nôl i'r tŷ. "Ti'n siŵr dy fod ti'n iawn," meddai Iwerydd o'r gegin a fyntau'n dringo at ei wely. Dim ond pum munud oedd arno eisiau. Tynnodd ei draed o'i glocsiau a gadael i'w gefn suddo i'r fatres. Hanner awr wedyn teimlai'n gryfach ond yn anniddig, isio rhywbeth i'w wneud. Estynnodd ei fraich at ei fag o dan y gadair. Ffair dan gap yn y bag a fyntau'n chwilio'i berfedd ac yn codi'i law ohono'n waglaw. "Iwerydd!" galwodd, "lle mae 'mhethau fi?"

Daeth cloncian ar y grisiau a'i gwyneb hithau i'r drws. "Dy bethau?" Roedd hi'n gwneud llais cogio bod yn ffroenuchel. "Dyna wyt ti'n eu galw nhw? Rhyw dronsys a sana a phetha budron felly? Wel, mae'r crys wedi'i smwddio ac yn hongian yn y wardrob a dy bethau eraill di wedi'u plygu'n y ddrôr. Dyna lle mae dy "bethau" di. Meddwl mai dy forwyn di ydwi wyt ti, ia? Gwylia di rhag ofn ichdi gael ail. O ia, ac mi roedd 'na ryw focs hefo nobiau arno fo yng ngwaelod y bag ... oedd hwnnw'n bwysig?"

"Oedd," meddai Gregor. "Am honno oeddwn i'n chwilio. Radio fi."

"Hen beth bydol felly?" meddai Iwerydd yn sbio arno. "Wel, mae hi 'di cael..."

"Naddo, Iwerydd?" meddai Gregor ar ei thaws a'i wep yn disgyn. "Roedd arna'i hisio hi. Wyddost ti be'di radio?"

"Mynd i ddeud oeddwn i," meddai Iwerydd, "tasa chdi'n gadael imi orffan brawddeg weithiau, ei bod hi 'di cael mynd i'r ddrôr waelod dan dy sanau. Wn i'n iawn be ydi radio, be ddiawl arall fyddai gan y twristiaid swnllyd yna'n trio recordio'n caneuon ni cyn i'r cantorion farw?"

"Un ddireidus wyt ti," chwarddodd Gregor yn agor y ddrôr waelod ac yn tynnu'r radio o'r sanau. "Ydi canu ddim yn beth 'bydol' gynnoch chi felly, mor hy a gofyn?"

"Tasa hynny'r lleia o'n pechodau ni mi fasan yn bobol dda iawn," atebodd hithau dros ei hysgwydd a'i throed ar dop y grisiau.

Ffrio a ffrwtian cig moch a wyau ar draws bob tonfedd gafodd Gregor wrth ffidlan efo'i declyn. "Damia," meddai wrtho'i hun. "Blydi tapiau a ballu oedd gan y twristiaid, mwn, nid radios." Mynd i weiddi "Iwerydd!" oedd o pan gafodd gynffon llgodan o lais rhwng yr ŵy a'r sosej. Sbiodd ar y ddeial gael iddo gofio'i le. Tu allan fyddai hi i'w chodi orau, mae'n siŵr.

"Be ddeudai Taid," meddai Iwerydd yn cymryd ei gwynt ati. "Cynnwys peth bydol felly yn y tŷ hwn."

"Pam wyt ti bob tro'n deud yn y tŷ hwn a ballu pan ti'n trio bod yn fucheddol? Dwi'n amau wyt tithau'r angyles wyt ti'n honi bod hefyd, ar waetha dy gocio bach di, ydwi'n iawn?"

"Taw a dy brepian, tydwi ddim yn credu mewn angylion, cer allan i chwarae hefo dy degan, wir."

Iaith arall oedd sgwrs y sianel, ambell i jingyl jangyl a'r geiriau Radio Sgingomz yn codi o hyd. Plymiodd diferyn tew o'r bondo i lawr a Gregor yn sychu gwyneb y teclyn. Mae'n siŵr bod modd ei chodi hi'n gegin hefyd. Ar y ddresal gyferbyn â'r ffenest y cafodd o'r lle gorau. Roedd Iwerydd yn clustfeinio, ond ni chymrodd arno sylwi. Powliai'r geiriau ribi-di-res o'i chrombil a Gregor yn dallt dim byd.

"Cau y bocs yna, Gregor," meddai Iwerydd yn trio mynd heibio iddo fo at y ddresel. Symudodd yntau rhynddi a'r set radio. O honno bellach clywyd dwy gitar yn taro'n isel ac yn felys. Roedd Gregor yn nabod y dôn, roedd hi'n ei gipio'n ôl i stafelloedd a neuaddau ei gof ac yn goglais gwadnau'i draed. Os ei di byth i'r Gogledd Dir canai'r llais a hwnnw'n codi'n dyner ac yn grwn ac Iwerydd yn gwrando'n astud. Lle mae'r gwynt a'r glaw yn hyrddio'r ffin. Y nodyn yn dal ar y sill olaf. "Iwerydd," meddai, "lasai hon fod amdanat ti." Cofia fi at lodes mor lân. "Neith hi ddawns?" gofynnodd a dal ei law iddi. Nodiodd hithau a chydied yn ysgafn yn ei fysedd. Roedd hi unwaith yn gariad i mi. Ysgafn a chynnes oedd pennau ei bysedd ar ei groen. Ciciodd y clocsiau trwsgwl oddi am ei draed a suddo modfedd yn nes ati. Edrych 'di'r haul yn ei gwên o hyd, a'r lleuad yn ei llygaid hi. Roedd hithau'n droednoeth ac yn symud efo fo law yn llaw yn osgeiddig dros lechi'r llawr. Plygodd Gregor ati. Plîs edrych 'di'r haul yn ei gwên o hyd, dyna fel dwi'n ei chofio hi. O'r tu allan, rhwng nodau'r gân, daeth chwibian gylfinir. Closiodd Iwerydd ato. Roedd ei chroen drwy'i chrys yn feddal dan ei fysedd. Daeth eu llygaid ynghyd. Edrych 'di'r haul yn ei gwên o hyd, a'r lleuad yn ei llygaid hi. Ffrwtiai stwmp canwyll yn ei soser ar y bwrdd. Plîs edrych 'di'r haul yn ei gwên o hyd, dyna fel dwi'n ei chofio hi. Roedd yr ennyd rhynddynt heb ddechrau ac heb ddiwedd yng nghuriad calon droednoeth dawns. A'r arwydd, heb wybod ei ddŵad, yn cyrraedd yng nghyffyrddiad eu gwefusau.

Arhosodd yn ei freichiau'n hir wedi i'r gân orffen. Roedd Radio Sgingomz yn dal i ffrio chips yn y cefndir. O'r diwedd dadblethodd ei bysedd o'i fysedd o.

"Gregor..." meddai a methu'i roi o mewn geiriau.

"Dwi 'di licio'r gân yna erioed." Safodd yn y ffenest yn sbio i'r nos.

"Be am Alice, Gregor?" meddai Iwerydd yn dawel.

Tynnodd Gregor bennau'i fysedd dros y gwydr oer. "A Deicws?" meddai'n troi ati.

"Chollith Deicws byth mo'i le yn fy nghalon. Ond fel gwyddost ti erbyn hyn, mae gen titha le bach ynddi hi hefyd."

Gwenodd Gregor. "Faint?"

Ysgwydwodd ei phen. "Dwi'm yn gwybod."

"Gymaint â hynna?" Rhoes Gregor ei fys a'i fawd fodfedd oddi wrth ei gilydd.

"Paid â chwarae gêms, Gregor," dwrdiodd. "Gwranda," meddai'n sydyn yn clustfeinio. Roedd chwibanogl yn canu'n iasol araf. "Dawns y mynydd," meddai a braw yn ei llais. Cydiodd yn llaw Gregor. "Tyd," meddai. Roedd ei thraed noeth yn symyd yn ysgafn fel godre edafedd hyd y llawr a fyntau'n trio'i orau. A'r alaw fesul dipyn yn ei godi'n ysgafn i'w phatrwm a nhwythau'n symyd ar un awel. Clywai siffrwd ei sgerti'n cyffwrdd y dodrefn. A'r alaw'n darfod. A'r nodyn yn dal i ganu yn eu clustiau. "Sgin ti'm byd i yfad yma?"

"Digon o ddŵr," cynigiodd. Roeddan nhw'n symud at y bwrdd ac yn eistedd.

"Dim byd cryfach?"

"Diod feddwol?" Troes Iwerydd ato a sgytwad yn ei gwedd. "Rhag dy gwilydd yn crybwyll peth bydol felly yn y tŷ hwn."

Gwelwodd Gregor a dechrau ymbalfalu am ateb ond dyma hithau'n piffian chwerthin. Chwarddodd yntau a'i wyneb yn gwrido.

"Twyt ti'n un hawdd i dynnu arnat?" meddai'n rhoi'i llaw drwy'i wallt. "Mae'na stwmp gwin ffisig 'nhaid yng ngwaelod y ddresal."

Hanner potelaid estynnodd hi iddo. Cododd Gregor ddwy gwpan de o'r ddresal.

"Chymera'i mono fo," meddai Iwerydd, "dwi'm yn sal."

"Mi fyddi di ar ôl hwn," winciodd Gregor yn codi'i drwyn o'r gwpan. "Tyd laen, tria fo."

Wedi iddyn nhw wagio'r hanner potelaid aeth Gregor i durio am chwaneg. Mi gafodd o rai hefyd, ond dim ond un ddaru nhw'i hagor. Dryswch o gynnwrf ac o ofn oedd yn corddi drwy'i stumog y noson honno wrth y bwrdd bwyd a'i fysedd yn cyffwrdd cefn ei llaw.

Yn ei llofft hi wedyn roedd Gregor yn ymgodymu â'i falog a'i gefn at Iwerydd a hithau dan y cynfasau. Dipyn yn swil oedd o, hwyrach. "Rhaid ichdi beidio bod yn swil," meddai hithau. "Pwy sgwn i oedd yn goro newid dy glytiau di a chdithau'n sâl? Dwi 'di gweld hi o'r blaen."

"Wel, ddim cweit fel hyn, gobeithio," atebodd yntau. Wedi tynnu amdano neidiodd fel sgwarnog i'r gwely. Roedd ei chroen ar ei groen fel hufen ar fefys a'i gwres yn ei gysuro fel bore o hirddydd haf. Tynwyd nhw wefus yng ngwefus a thafod yn nhafod a phoer ym mhoer. Cusanodd ei bochau, ei gwddf a'i hysgwyddau, cusanodd ei bronnau a'i breichiau a'i bol, ei chusanu nes oedd gwres ei chroen yn llosgi'i ruddiau. Gwingai hithau wrth iddo chwarae'i dafod dros sidan ei chroen. A fyntau'n tynnu'i fysedd fel pluen lawr ei chefn roedd ei gwddw'n codi fel bwa oddi ar y gobennydd. Curiad eu calon yn ofnus fel dryw mewn dwrn. Curiad eu calon yn codi fel olwyn y ffair. "Ti mor gynnas," meddai hi'n anwesu'i wyneb, "ti mor gynnas, Gregor." Roedd yna ddawns yn eu calonnau a'u cyrff yn cwrdd. Toddasant yn un fel pêl. Yn grwn fel byd. Yn glud fel nyth. Ac yn boeth fel haul, yn bendramwnwgl, dros ben llestri mewn cariad gwyn.

Deffrôdd y ddau yr un pryd a sbio ar ei gilydd. Roedd y botel ar ei hochor wrth y gwely a'r ddwy gwpan wag ar eu hochrau hefyd. Dillad yma a thraw ar gefn cadair, ar y gist. Cap gwyn Iwerydd ar y stôl. "Mae gen i gur yn fy mhen," meddai hi'n rwbio'i gwallt.

"Heb arfer wyt ti," meddai Gregor. "Dipyn o strôc cael hyd i'r gwin yna, 'toedd?"

"Tonic fydda taid yn ei alw o."

"Dwi'n caru chdi, Iwerydd."

"Wyt ti?" meddai hithau. "Faint?" Rhoes ei bys a'i bawd hanner modfedd oddi wrth ei gilydd. "Gymaint â hynna?"

"Paid â 'ngwatwar i," meddai Gregor yn chwerthin. "Dwi yn caru chdi, sti."

"Ti'm yn fy nabod i." Gwthiodd ei llaw i ben draw'r gwely ac estyn rhywbeth i'w roi amdani.

"Dwi'n nabod chdi erioed," meddai Gregor. "Ond dim ond rŵan dwi'n dy gwrdd." Anwesodd ei braich a'i chlywed yn gynnes. "Wyt ti 'di gweld y môr erioed?"

"Do, siŵr, dwi 'di bod i'r ddinas hefyd."

"Hefo Deicws?"

"Doeddwn i ddim i fod i fynd. Na fyntau. Chawson ni mo'n dal."

"Welodd neb mohonach chi?"

"Naddo, neb oedd yn ein nabod ni neu mi fasan wedi prepio amdanon ni. Chydig weli di o'n pobol ni ar gyfyl dinas. Dyna fo, mae'n siŵr eu bod nhw'n un ffrydiau yno erbyn hyn yn chwilio am Wynfyd newydd. A dwinna yma. Pa wahaniaeth mae o'n ei wneud, Gregor? Pa wahaniaeth lle byddwn ni'n digwydd bod pan dan ni'n cyrraedd ein gilydd?" Roedd hi wedi botymu blows amdani ac yn chwilio am ddilledyn addas arall. "Gorau codi, codi cynnar," meddai'n camu o'r gwely cynnes. Dilynodd llygaid Gregor ei choesau llunaidd yn mynd am y drws. Safodd hi yna a sbio arno. Fyntau'n ymestyn ei fraich ati ond roedd hi'n rhy bell. "Tyd yn ôl yma nei di," ymbiliodd. Yn araf dychwelodd ddau gam tuag ato nes oedd ei phen glin yn esmwyth dan bennau'i fysedd. Gwthiodd ei law rhwng ei phennau gliniau a'i chwpanu am ei choes i'w thynnu tuag ato. Daeth hithau ac eistedd ar yr erchwyn yn tynnu'i bysedd drwy flerwch ei wallt ac wedyn dros ei fochau pigog a thros ei wefusau lleithion a thros ei ên. Gafaelodd Gregor am ei hysgwyddau drwy'r flows dennau. Heb siarad gorweddasant ym mreichiau'i gilydd yng nghanol y gwely. A'i law rydd anturiodd Gregor dros ei chroen o dan y flows, ei fawd yn llenwi'i chesail, ei gledr yn symyd hyd ei hystlys dros lyfnder ei bol at ei chluniau cadarn ac ar hyd ei choes. Roedd ei thafod yn boeth, yn dew yn ei geg a thros ei ddannedd. Anadlodd anadl ei hysgyfaint. Fel dwy afon yn nawns y cymer. Fel dwy wylan ar ymchwydd un gwynt. A nhwythau fel blwch yn ffitio, yn clymu i'w gilydd, yn asio fel jig-so deuddarn o arian byw. A'r ddwy galon yn troi fel olwyn ddŵr yng ngolau'r haul a'i hewyn yn fwrlwm o emau gloywon ar ei hyd. Ni symudasant nes iddo o'r diwedd lithro ohono ohoni a fyntau'n dechrau meddwl am y dydd.

Yn y gegin wedyn roedd yr agosatrwydd rhynddyn nhw'n ymddatod fesul dipyn bach ac yn ymrafael ennyd wrth ennyd a phethau bach byw beunyddiol, estyn mawn i'r tân, codi dŵr o'r ffynnon, yn dechrau pwysleisio'r berthynas newydd rhyngddyn nhw ac yn eu dychryn yn wyneb eangderau'r cariad oedd yn agor o'u blaen. Yn agor ac yn cau weithiau hefyd, y newid yn eu perthynas yn dangos yn eu cwrteisi newydd a geiriau bach cariadon dal yn estron i'w sgwrs, yn dangos yn eu chwithdod yn dechrau siarad run pryd a'i gilydd ac wedyn yn eu chwerthin swil. Ac wrth y bwrdd cinio, wedi bwyta, eisteddason nhw'n hir heb siarad a nhwythau'n gafael dwylo'n sownd.

"Pam nad awn ni am dro, Iwerydd?"

Sbiodd arno. "I lle neno'r Tad?"

"Jest am dro, dim ots i lle."

"Be? Cerddad rownd a rownd y buarth?"

"Nacia, hogan wirion," Chwarddodd Gregor. "Ti'n gwybod be 'di mynd am dro. Mynd am dro 'de. Tyd, mae hi'n braf, ti'n gêm?"

Mynd am i lawr tua'r gwaendir isel ddaru nhw, Iwerydd yn gafael yn ei law ac yn dangos iddo fo'r ffordd i fynd. Dros y boncan roedd brigau coed i'w gweld yn codi'n grib o'r ceunant a grwndi'r afon lwth yn drwm o'r dyfnder. Nid oedd Gregor yn teimlo'n oer. Mor wahanol ydi sŵn afon i sŵn y môr. Afon gudd a'r coed fel pysgotwyr yn gwyro drosti. Llithrodd aderyn mawr o stanc yn y wal a'i adenydd yn llwythog nes canfod gwynt. Boncath nid barcud, meddyliai Gregor yn ei wylio'n troi am i fyny i'w gynefin uchel. Safodd i'w wylio. Aeth Iwerydd yn ei blaen hebddo, drwy gil ei lygad gwelai ei chap gwyn yn codi uwch ben y waliau heibio'r tro. Yn y caeau nid oedd na defaid na gwartheg yn pori. Cymylau llwyd dros bob man. Dim ond yn y Gorllewin uwch y bryniau pell roedd y golau'n felyn rhwng bariau'r cymylau. Baglodd ar ei hôl rhwng y waliau am i lawr tua'r ceunant a thwrw'r dŵr yn dŵad i'w gyfarfod nes llenwi'i ben. Llwydwyll a lleithder y twnel dan y canghau. "Iwerydd!" galwodd ond fasa waeth iddo heb nelo berwi'r afon. Oglau dail yn pydru mewn merddŵr. Siawns ei bod yn aros amdano heibio'r tro nesaf, mae'n siŵr y deuai ar ei warthaf dan chwerthin... Ymrithiai sgerbydau boncyffion o gysgodion y torlannau. Gaea hir, byrion ddyddiau. Doedd dim golwg ohoni'n unlle a'r llwybr yn disgyn at yr afon ac at ei phyllau duon. Fyntau'n mynd yn ei gwrcwd ac yn tynnu'i ddwylo drwy'r sidan oer, yn dychryn ei ben a'i ias. Ysgwyd ei ben wrth godi a chlywed coethi cŵn dros siarad yr afon a chlywed oglau mawn yn llosgi.

Peidiodd y cyfarth a chlywai slempian dŵr uwch dwndwr yr afon, a gweld ar ei glan ffurf dynas yn plygu at bwll y rhyd a chrys gwyn yn ei dwylo a staen coch drosto a hithau'n ei gannu ar garreg lefn a'r staen yn aros. Troes ei hwyneb ato a sythu, ei dwylo'n codi o'r dŵr.

"Iwerydd?"

Gwelodd Gregor fys yr olchwraig yn pwyntio tua'r mwg a welai rŵan yn llwyd yn erbyn y duwch. Diferai'r dafnau dŵr yn berlau o ben ei bys.

"Gregor!" Llais Iwerydd yn galw arno. Chwiliodd amdani yn y llwydwyll ond ni welai namyn y bluen o fwg. Pan edrychodd o'i amgylch eilwaith ni welai chwaith mo' r ferch fu'n golchi wrth y rhyd.

"Dan ni'n aros wrthach di ers meitin." Daliai Iwerydd y drws yn agored. Hen felin oedd hi a'i holwyn yn llonydd a mwg ystwyth yn codi o'r corn. Henwr mor gefngrwm â'i olwyn ddŵr oedd Dail Coed. "Croeso, Gregor," meddai. "A boed raslon dy fuchedd. Paned?"

"O, iawn... diolch ichi." Troes Gregor at Iwerydd a sibrwd, "Lle est ti o'm mlaen i, dŵad?"

"Un ohona'i sy 'ma, Gregor," meddai Dail Coed yn dawel.

"O, eich hun ydach chi'n byw?"

"Fy hun, ia, a dim ond un ohona'i sy'ma."

Chwiliodd Gregor lygaid Iwerydd am eglurhad.

"Ti a chditha fydd hi hefo pawb ffordd hyn," eglurodd hithau.

"O, sori," meddai Gregor.

Codwyd peth ar y tân a nhwythau'n llymeitian paned yn ei wres. "Yma ar ran y Du Traheus wyt ti, ia ddim?" meddai Dail Coed toc wedyn.

"Wel, ia, am wn i," atebodd Gregor. Sut goblyn y gwyddai hwn am hynny? Ystyriodd Gregor y peth am ennyd. "A dweud y gwir wrthoch chi, sori, wrthyt ti, dwi ddim yn saff iawn be dwi'n da yma..." cafodd gip ar wyneb Iwerydd. "Hynny ydi," prysurodd, "dwi'm yn gwybod be dwi fod i wneud yma ar ran y Du Traheus... mi fuodd raid imi adael cyn cael fy nghyfarwyddiadau."

"Cyfarwyddiadau?" Chwarddodd Dail Coed. "Gan y Du Traheus? Yr unig gyfarwyddiadau gaet ti gan hwnnw fyddai 'Paid â meddwi gormod!' Ti'm yn un am dy ddiod mae'n siŵr, Gregor?"

"Yndi, mae o," meddai Iwerydd. "Mwya cwilydd iddo fo hefyd, ac i chdithau Dail Coed am ei annog o."

"Lle cymdeithasol ydi melin," meddai Dail Coed yn estyn potel o dwll yn y wal. "Peint gorau'r ardal i'w gael fan hyn un adeg, wyddoch. Meibion ffermydd ddim balchach o siots a llymru, hwn oedd y lle gynnyn nhw!"

"Be, cadw tafarn oeddat ti?" holodd Gregor yn methu sgwario pethau.

"Tafarn!" bytheiriodd Dail Coed. "Peth bydol felly? Nagoeddwn yn wir. Nid gwerthu diod fyddwn i."

"Ei roi o am ddim?"

"Yn enw Gofannon, nacia. Pawb yn rhoi gwenith a haidd ac ŷd i mi a finnau'n rhoid cwrw a gwin a brandi iddyn nhwthau, ond dim gormod."

Blasodd Gregor ei wydrad. "Mae'r brandi 'falau'n dda," meddai. "Deud i mi, Dail Coed, ydwi'n iawn i feddwl dy fod yn ddipyn o giamstar ar y chwedlau."

"Dwi ddim yn 'dipyn o giamstar' ar ddim byd, washi," meddai Dail Coed yn ffrom. "Gweddw crefft heb ei dawn. Arbenigwr ydwi. Y melinydd gorau, y cyfarwydd gorau a'r un gorau am wneud cwrw, brandi a gwin."

"Ydi brolio ddim yn beth bydol, Dail Coed?"

"Pechod marwol!" meddai hwnnw'n fodlon ei fyd.

"Chei di mo'r gorau arno fo, Gregor," cynghorodd Iwerydd, "mae o'n hen law ar hyn. Ydan ni am gael chwedl gen ti heno, Dail Coed? Pam na ddeudi di honna gafwn i gen ti a finnau'n hogan, honna am y cŵn wrth y rhyd, gawn ni glywed honno, plîs?"

"Amser maith yn ôl," dechreuodd Dail Coed, "a'r ynys ond newydd ei rhannu aeth Urien Rheged i'r coed i hela. Ac enw'r lle y daeth â'i gŵn i yfed iddo ydi Rhyd y Gyfarthfa. Ac yn yr hen amser deuai cŵn y wlad i gyd i lan y rhyd honno i gyfarth, ac nid oedd neb a fentrai i sbio beth oedd yno nes dŵad y brenin hwn hefo'i gŵn i hela. A phan ddaeth i lan y rhyd ni welai yno ddim byd ond merch yn golchi'r gwaed o grys y mwyaf a garai. A'r mwyaf a gannai hi'r crys cochaf yn y byd yr âi y gwaed. Ac yno tewi o'r cŵn â'r cyfarth a'r brenin yn ei chyfarch ac yn ei holi am yr hyn a welsai. A Boan gwraig Nechtan oedd yr olchwraig a'i waed o oedd ar y crys ac yn llifo gyda'r afon i lawr i'r môr. A'i holi a wnaeth pwy laddodd Nechtan, ac ymaflyd ohono ynddi a'i deisyfu o Urien ei chael iddo'n ordderch..."

"Dwn i'm, do?" meddai Gregor.

"Ust!" meddai Iwerydd.

"Ie," meddai Dail Coed a dywedodd yr hanes air am air yn union fel y bu a chwedlau eraill hefyd a ddywedodd a threuliasant y noson honno, ysbaid yn rhoi'r byd yn ei le, ysbaid yn chwerthin, yn siriol a digonol, pob diod yn hen, pob bwyd yn ffres, a'r tamaid ola mor felys â'r tamaid cynta. "Byw na bwyf i," meddai Dail Coed a'r wawr yn glasu drwy'r brigau allan, "os oes air o anwiredd yn yr un ohonyn nhw i gyd." Gwasgodd garreg gron i law Gregor. "Rho hon i'r sawl a'i cais gennyt."

Daeth gwynt o'r ffriddoedd i lawr atynt a nhwythau'n dringo'r llwybr rhwng y waliau cerrig am y tyddyn. Yr un gwynt, efallai, a oedd wedi sgubo'r awyr yn lan o gymylau. A'i ben dros y wal yn eu gwylio roedd hen geffyl a hwnnw'n llonydd, dim ond ei lygaid yn troi'n araf yn ei ben. Nid oedd ond croen ac esgyrn, roedd henaint yn ei fwyta a Gregor yn arswydo rhagddo ac yn troi ei ben oddi wrtho draw. Ar godi oedd yr haul a'i wawr yn binc dros gantel y bryniau. Yn y gorllewin crogai lleuad welw a thair seren o'i chwmpas yn pefrio'n wan.

Pennod 9

Suddo drwy'r niwl mae'r haul llwyd a'r orsedd las yn codi drwyddo fel ploryn ar groen. Ar ben y bryncyn yn eistedd mae'r Du Traheus, ei goesau wedi eu croesi o danno a bysedd y coed yn estyn amdano o'r tarth, a hisian, ubain, rhuo a gwehyru anifeiliaid yn ei amgylchynu. Daw Gofannon ato a chynnig iddo wirodydd a gwinoedd gloywon o gawgiau euraidd os gwneith o ddangos iddo'r glain. "Nis dangosaf," medd y Du Traheus. A dyfod Mabon ato drwy'r cae niwl a'i gadwynau'n llethol a gofyn iddo gyffwrdd y glain yn ei efynnau a'i ollwng yn rhydd. "Nis cyffyrddaf," medd y Du Traheus. A dyfod Lleu Llaw Gyffes llywiwr haul a lleuad ato a bwrdd gwyddbwyll yn ei law a gwerin yn ei sgîl a chwarae ohonyn nhw am y glain a'r Du Traheus yn galw ei werin yntau o'r coed a'r llwyni ond Lleu a estynnodd ei law lydan a drysu cylch yr haul a'r sêr ac ym magl amser gwthiodd lwybrau'i werin drwy'r gwŷdd ac amgylchynu ohonynt breiddiau'r Du Traheus a'u trechu. Mae'r glain felly'n eiddo iddo yntau eto a chaiff y mellt ddychwelyd i flaenau'i fysedd. "Ie," ebe y Du Traheus, "fy nhrechu a wnest a'r glain a geffych. Eithr trwy amryfusedd a thrwy rym y dynghedfen arnaf nid yw yn fy meddiant ar hyn o bryd. "Felly," medd Lleu, "ys bwbach anwadal dithau. Mefl ar dy gyrn oni bo'r glain yn fy llaw cyn fy ngheisio i'm llyncu gan y sarff a'r crwban. Neu hi a fydd ddu arnom oll ac un. A bellach dychwela dithau i'th ddalfa nes canfod y glain. Tyred, Gofannon awn i dorri syched i'r Gaer Feddwid. Sut mae paratoadau gwledd Annwn yn mynd rhagddynt? Ydi'r gwahoddiadau wedi mynd allan?"

*

Fel yr ymestynai'r dyddiau eu dwylo tua'r Gwanwyn cynnar deuai patrwm eu byw yn amlycach ac yn ddyfnach a'u swildod wedi hen fynd. Weithiau fydden nhw'n mynd am dro, Iwerydd yn dysgu iddo enwau'r llysiau a'r blodau ac yn sôn am eu rhinweddau. Ac ar draws bob dim weithiau deuai gofidiau i gnoi yng nghalon Gregor wrth feddwl am yr hyn a adawodd o'i ôl a byddai ias weithiau'n ei gerdded wrth wylio gwefusau Iwerydd yn adrodd hanes y dail a'r coed. Droeon eraill aent heibio Dail Coed am dro a chael croeso bob gafael gan yr hen ŵr. A Gregor fel cwpan mewn dŵr yn gwrando heb glywed ac yn arswydo tu mewn wrth feddwl na allai'r bywyd newydd hwn barhau fel hyn am byth. Heb gofio lle'r ydoedd, unwaith, bu'n rhaid iddo estyn am ei llaw a'i thynnu ato i'w dal hi'n dynn. Dal i adrodd ei chwedl a wnaeth Dail Coed. Ni fyddai hithau'n ei holi, nid oedd raid iddi. Synhwyrai Gregor ei bod hi'n darllen y geiriau na welai o mohonyn nhw rhwng cloriau'i galon. Ac onid oedd ganddi hithau ddigon o ofidiau, fe wyddai fod ganddi. Nid oedd arni angen ysgwyddo'i faich yntau hefyd, yn nagoedd? Ceisiai Gregor beidio â chofio'i freuddwydion beunosol. Yn y boreau bach byddai'r adar yn trydar o'u coeau a fyntau'n eu gwrando a'r ddaear fawr yn egino'n araf. Ac âi bywyd yn ei flaen.

Dim ond unwaith yr aeth Gregor lawr i'r pentref. Bu'n bwrw glaw mân drwy'r bore ac roedd ogla parddu llaith rhwng sgerbydau'r tai. Dim ond chwyn oedd yn torri ar dduwch y cerrig ac nid oedd yno frain yn crawcian. Sylwodd ar un adeilad yn fwy na'r lleill, gweddillion ei dŵr fel bys yn pwyntio i'r nen ac ar y sgwâr o'i flaen cyfrodd gylchoedd haearn rhydlyd blith draphlith ar y cerrig gwlyb ond nid oedd sôn am bibau'n canu. Ni soniodd wrth Iwerydd ac ni holodd hithau. Bu'n dawel ac yn fewnblyg drwy'r gyda'r nos ond yn methu esgor ar yr hyn oedd yn ei gorddi. Ar ôl godro'r bore wedyn a fyntau ar ganol y buarth a'r cymylau'n closio clywsai ei galon yn sydyn yn dlawd a'i fron yn garpiau. Rhuthrodd i'r tŷ a'r llefrith yn tasgu o'r bwced yn ei ddwrn. "Dwi'm isio dy golli di, Iwerydd," meddai. "Dwi ddim isio goro dy gofio a chdithau wedi mynd ryw ddydd. Mae bod yn agos ac yn bell run pryd yn drech na fi, dwi'n gragen wag."

"Mae dy law di'n oer," meddai hi'n cymryd y bwced ganddo. "Difaru ichdi ddŵad wyt ti?"

"Methu dygymod ydwi," meddai yntau. "Methu dygymod â bod mor agos atat ac mor hapus hefo chdi os mai colli'n gilydd fydd ein hanes yn y pen draw."

"Paid â siarad fel'na, Gregor," meddai Iwerydd yn rhoi'i llaw ar ei fraich. "Wst ti mai poeni am fory ydi achos pob cynnen yn y byd? Dwi 'di dysgu byw o'r fawd i'r genau ers ichdi ddŵad i 'myd. Finnau heb wybod pryd byddet ti am godi dy bac a 'ngadael eto ar fy mhen fy hun. Newidiwn i ddim byd, cofia, newidiwn i mo'r amser gawson ni am y byd, gobeithio nad anghofia'i byth mo'r hapusrwydd yr ydan ni wedi'i ddwyn ynghanol tristwch hyn o fyd. Ond mae o wedi fy ngwneud i'n wan, Gregor, yn wan fel oeddwn i cyn imi fynd yn gry cyn dy nabod di, a dwn i ddim fedra innau ddygymod â Gwanwyn arall yn ferw rhwng y cerrig beddi. Mi wn dy fod ti isio bwrw ymlaen tua'r Stadau Breision am y ffin, mi wn dy fod ti'n torri dy fol isio cychwyn yn dy flaen. Ac mi wn i mai fi sy'n dy ddal di'n ôl. Wel, Gregor, fydd gadael ddim mor anodd i minnau rŵan, a chdithau hefo fi a ninnau law yn llaw. Mi ddôn nhw eto, y milwyr a'r llosgwyr a'r glanhawyr, mi faswn wedi chwerthin wrth boeri yn eu gwynebau cyn dy garu di, ond bellach dwi'n rhy wan, dwi'n rhy hunanol, ac mae bywyd yn werth ei fyw. Chân nhw mohonon ni, Gregor, yn na chân? Deud na chân nhw ddim?"

"Na chân, cariad, chân nhw mohonan ni. Mi awn hefo'n gilydd rhwng eu bysedd ac os byw ac iach pwy a ŵyr na chawn ddŵad eto i'r Gwynfyd os dęl y byd'ma'n gallach. Fyddwn i ddim wedi mynd heb-ddot ti, yn na fyddwn? Ti'n gwybod hynny. Dim ond aros am dy benderfyniad oeddwn i. "

Wedi dŵad i ddealltwriaeth felly daeth awydd drostyn nhw am gwmpeini ac aethon nhw i edrych am Dail Coed i'r felin. A nhwythau'n croesi'r buarth gwelent yn y dyffryn islaw fwg glas fel o dân sgubor yn codi. Roedd grwndi estron peiriannau, loriau efallai, yn dŵad hyd atynt ar y gwynt. Troesant o'r buarth a chyfeirio'u camre oddi wrtho tua grwndi'r afon o'r ceunant am y gefnen â'r tyddyn yr ochor draw.

"Dŵad i ganu'n iach ydach chi?" meddai Dail Coed o'r gornel.

"Gregor sydd wedi bod yn sôn wrthot ti?" holodd Iwerydd yn sbio i wyneb Gregor.

"Ddeudis i ddim byd," meddai hwnnw.

"Rhai pethau ddim angen eu dweud," meddai Dail Coed yn estyn potel a thri gwydr. "Mae'n hen bryd ichi feddwl gadael, does yma ddim byd ar ôl ichi yn y Gwynfyd mwyach. Mi ddôn yn un heidiau cyn bo hir i sbydu'r gweddillion o'r tir."

"Pryd?" holodd Gregor. "Wyt ti wedi clywed rhywbeth?"

"Nid clywed fydd Dail Coed ond gwybod," ceryddodd Iwerydd.

"Mi welson ni ryw losgi newydd yn y dyffryn gynnau," ychwanegodd Gregor. "Faint o amser sgynnon ni, Dail Coed?"

"Diwrnod neu ddau, tridiau ar y gorau," meddai'r hen ŵr. "Dowch, estynnwch at y ddiod. Ia, be am lwnc destyn, Gregor?"

"Hir oes i'r hen drefn!" Trawsant wydrau.

"Rhen Ddu Traheus ddysgodd hynna ichdi mi wranta," meddai Dail Coed wedyn yn chwerthin. "Ar ein hochor ni mae o, wyddost ti, mae yntau'r hen gradur, fel pawb, yn chwilio am ffordd yn ôl drwy'r drain."

"Mi fuodd yn glên hefo fi a phawb arall yn gas," meddai Gregor. "Mi liciwn tasa'na rywbeth y gallwn ei wneud i'w helpu."

"Hwyrach y daw dy gyfle," meddai Dail Coed. "Ydi'r glain rois i chdi dal gin ti?"

"Yndi'n tad," meddai Gregor. "Ond ddowt gen i a welwn ni o eto. Am ffin y Stadau Breision dan ni'n ei nelu hi, sti, nid am yn ôl."

"Mae Gregor yn tybied mai honno yw gwlad y llaeth a'r mêl," eglurodd Iwerydd.

"Yndi, wn i," meddai Dail Coed. "Ond ewch chi ddim yno."

"Sut felly?" holodd Gregor braidd yn flin.

"Hwda'r botel, llenwa dy wydyr," meddai Dail Coed. "Ewch chi ddim ar gyfyl y fath le. Mae'na ddiffeithwch enbyd rhyngddoch â'r ffin. Rhwng y Gwynfyd a'r Stadau Breision mae gwlad anghyfannedd fawr a'i llond o filwyr a chyfreithiau estron. Nid twristiaid mewn coetsys moethus yn cael eich hebrwng ar hyd traffyrdd ydach chi, does neb yn croesi'r ffin ddim mwy."

"Mae gen i sgiliau," meddai Gregor, "mi weithia'i, mi wnai rywbeth ohoni, mae'na groeso i rai sy'n fodlon gweithio."

"Croeso milwyr y Stadau Breision ydi lladd pobol," meddai Dail Coed. "Iwerydd, ydi hynna'n wir?"

"Yndi, Dail Coed," meddai Iwerydd. Gafaelodd yn llaw Gregor. "Ond lle bynnag yr awn ni, hefo'n gilydd fyddwn ni'n 'de, Gregor?"

"Wel dyna fo, felly," meddai Dail Coed. "Mi fasa'n gwilydd ichdi dynu Iwerydd ar d'ôl i le peryg felly. Ac yn ôl be dwi'n ddallt mae gen ti chydig o waith rhoi trefn ar dy bethau'r ochor draw, ydwi'n iawn? Wrth gwrs fy mod i. fydda'i ddim yn siarad ar fy nghyfer er mai fi sy'n dweud. Ydan ni'n gytûn?"

"Ond be amdanach di, Dail Coed?" meddai Gregor yn ildio i'w ddadleuon heb ymhelaethu. A dweud y gwir roedd yn dda ganddo i gael rhywun i'w osod ar ben ffordd. "Os ydi hyn yn wir, a dwi'n amau dim arnat ti, ond a bwrw fod hyn yn wir oni ddôn nhw i chwilio amdanach dithau, Dail Coed?"

"Dôn," meddai Dail Coed. "Dôn, decini, ond chân nhw ddim hyd i mi. Fedri di ddim dal cysgod. A chyn ichi ofyn, gwnaf, mi wna'i ofalu am y fuwch. Bes, ynde? Rŵan, Iwerydd, wyddost ti'r lôn drol o bont y rhyd draw hyd y gefnen? Wel, nos drennydd os dowch chi erbyn dechrau'r cyfnos mi fydd gen i le wedi'i drefnu ichi hefo cert a cheffyl eith â chi hyd ffyrdd y wlad hyd Dafarn-y-Mynydd. Mi fyddwch yn iawn wedyn, dim troi'n ôl."

"Dow," meddai Gregor, "Wyddwn i ddim fod tramwy felly i'w gael hyd y lle'ma."

"Does yna ddim, ysywaeth," meddai Dail Coed. "Ond mi â'i â chi."

Ni wastraffodd Gregor amser yn rhoi pethau mewn trefn ar y tyddyn ac erbyn diwedd y pnawn penodedig roeddan nhw'n barod i fynd. Roedd y cennin pedr yn siglo'n felyn o'r llain wrth hen bwll y chwiaid a Gregor yn drymlwythog o fagiau ac Iwerydd yn arwain y fuwch gerfydd ei haerwy'n araf. Wedi gadael y defaid yng ngofal y bryniau, wedi gadael tân oer yn y grât ac wedi cloi'r drws, am y tro cyntaf, a Gregor wedi gadael ei set radio'n dwt ar y ddresel - fel bod rhywbeth iddo fo'n cael ei adael hefyd - ac wedi cau drysau'r beudái cerddasant ill tri y llwybrau caregog rhwng y waliau a'r cynffonau ŵyn bach.

Bu Dail Coed cystal â'i air, roedd hen geffyl yn eu disgwyl a'i ben i lawr rhwng y siafftiau ar bwys y bont a'r hen felinydd yn dalog yn y drol. Ai dyma'r ceffyl welson nhw? Ar waetha'i asennau'n gwthio drwy'i groen eu siomi ar yr ochor orau gafodd Gregor a'r hen bynfarch yn eu tynnu fel stalwyn ffair. Ac wedi dringo'n wichlyd o'r ceunant a'r coed agorai noson glîr yn fawr uwch eu pennau a'r ffriddoedd yn wyn dan leuad oer. Dim ond a nhwythau'n canu'n iach ym muarth Tafarn-y-Bwlch y sylwodd Gregor yng ngholau ffenest y bar ar ddeigryn yn llygad Iwerydd a hithau'n gafael yn dynner amdan yr hen ŵr. Nid oedd darbwyllo arno i ddŵad i mewn.

Roedd y bar i'w weld yn fawr ac yn llwm a fyntau'n wag. Gwthiodd Gregor y bagiau i ben y fainc. Roedd y dafarnwraig wedi dychwelyd at ei stôl wrth y bar ac wedi codi'r sigarét a fygai mewn blwch llwch.

"Ddoist ti ddim yn waglaw, felly," meddai'n codi ei gwydr at ei gwefusau gan adael i'w llygaid grwydro dros ddillad Iwerydd. Rhythodd Iwerydd arni a'i llaw yn tynhau am fraich ei chariad.

"Sgynnoch chi lofft?" meddai Gregor.

"Am y nos ta fesul awr?" meddai'r dafarnwraig yn hamddenol braf gan droi at ei gŵr oedd yn dŵad drwodd i'r bar o'r cefn.

Troes Iwerydd at Gregor. "Sut fath o dwll wyt ti wedi dŵad â fi iddo fo, Gregor?" meddai'n uchel.

Mesurodd y dafarnwraig ei hyd a'i lled hi'n nawddoglyd eto. "Dy well di wedi bod dan y to yma, 'ngeneth i, ac am lai o bris hefyd." Llymetiodd ei diod a sbio ar Iwerydd.

"Wel, y ..." Troes Iwerydd ar Gregor a stampio'i chlocsen ar lawr.

"Cau dy hen geg fudur am fy nghariad i," meddai Gregor yn glaerwyn ei wyneb.

"Hei!" gwaeddodd y tafarnwr. "Allan y ddau ohonoch chi! Dan ni 'di cau." "Dos i grafu, Pen Hwch," meddai'r dafarnwraig wrth ei gŵr. "Am aros ydach chi?" Troes at y dyn. "Cer i hwylio llofft iddyn nhw."

"Dwi'm yn aros yn y pydew yma," meddai Iwerydd.

"Sgin ti fawr o ddewis, del," meddai'r dafarnwraig. "Be wyddwn i amdanoch chi? Mae'n ddrwg gen i, iawn. Fesul awr fydda'r llall 'na oedd hefo chdi'n llogi'r llofftydd. Fo ddeudodd eich bod chi'n bartneriaid a bod chdi'n talu drosto fo."

"Petrog?" Sbiodd Gregor yn wirion arni. "Fo ddeudodd hynna? Diawl clwyddog, nacdan ni'n bartneriaid. Ddylis i'n bod ni'n ffrindiau, dim byd mwy."

"Prysur yma tydach?" meddai Iwerydd i lawr ei thrwyn. "Be sy, codi prisiau cwrw am ddŵr hefo lliw ynddo fo 'dach chi? Chdithau'n fawr dy sôn am y lle'ma, Gregor. Dyma, felly, be wyt ti'n ei alw'n lle da?"

"Wel, mae hi wedi distewi yma ers imi fod heibio," meddai Gregor.

"Yndi, siŵr Dduw," meddai'r dafarnwraig. "Neb yn dŵad ffordd hyn ddim mwy. Ond mi brysurith hi eto at yr haf. Milwyr yn rhai sgut am hel yn eu boliau, meddan nhw. A dim ond y cwrw gorau sy dan y pympiau. Mi dan ni ddigon pell o bob man yn fan hyn, effeithith terfysg y ddinas ddim arnon ni."

"Terfysg?" holodd Gregor. "Yn y ddinas hefyd?"

"Lle ddiawl ydach chi wedi bod?" meddai hithau'n ddifater. "Ta waeth, mae'n siŵr nad ydio cyn waethed â be dan ni'n ei glywed. Un noson dach chi yma, ia?"

"Ia," meddai Gregor. "Oes gobaith am bàs i'r Orsaf bore fory? Ydi Sionyn Troiau ar gael o hyd?"

"Mi drefnwn rywbeth," meddai hithau. Dechreuodd chwilio drwy dudalennau dyddlyfr ar y cownter o'i blaen. "Gyda llaw," ychwanegodd, "dyma be adawodd dy gyfaill di ichdi, mi ddeudodd y byddet ti'n d'ôl." Rhoes y papur i Gregor.

"Bedi o, Gregor?" holodd Iwerydd.

"Wel y sinach bach iddo fo," meddai Gregor yn studio'r ffigyrau. "Mae'r uffarn drwg wedi gadael ei gyfrif yn fy enw i!"

Yn ei gwely'r bore trannoeth roedd gan Iwerydd boenau yn ei bol.

"Rhywbeth fwytaist ti?" meddai Gregor.

"Fwytais i ddim byd," meddai hithau'n troi ar ei hochor.

Roedd Gregor yn teimlo'n euog iddo brynu pastai cig moch y noson cynt a hithau wedi mynd i'r llofft o'i flaen. Efallai ei bod hi'n flin am ei fod o wedi aros i fyny'n hwyr, 'toedd yntau'n flin am hynny hefyd? Mae'n siŵr mai'r adeg honno o'r mis oedd hi arni, dyna'r cwbwl, ac wedi methu cysgu mewn lle diarth. Doedd o ddim yn licio awgrymu'r peth achos mi wyddai y byddai hi'n gwylltio'n gacwn. Ond ni bu'n rhaid iddo mo'r holi.

"Dwi 'di colli mis," meddai Iwerydd.

"O mam bach," meddai Gregor. Eisteddai ar erchwyn y gwely. "Sut?"

"Doeddach di ddim angen gwersi ar y pryd," meddai hithau'n bwdlyd heb sbio arno.

"Ond fuon ni'n ofalus."

"Fasa ddim rhaid ichdi boeni," meddai Iwerydd. "Dim rhaid ichdi aros hefo ni. Mi wn i be ti'n feddwl. Ond mi dwi, am unwaith, wedi cael cip ar yr haul." Troes ato a'i lygadrythu. "Chdi a'th wyneb ffidil yn cwyno dy fyd! Dos 'ta, os ydio'n gymaint o dân ar dy groen, dos mor bell ag y gelli di. Os mai dyna wyt ti isio. "

"Nid dyna lle mae'i ddallt hi," meddai Gregor achos roedd o'n cytuno hefo hi ac yn gweld be oedd hi'n ddeud a bob dim ond ei fod o'n methu gwybod be oedd o'n ei deimlo. "Dwi isio bod hefo chdi, wna'i mo dy adael di, ond... ond, ydi'r amser yn iawn?"

"Mi fydd chwaral gaws yn Llanberis cyn bydd yr amser yn iawn gen ti," meddai hithau. "Nid y ni sy'n dewis nac awr ein cyrraedd nac awr ein mynd." Cododd ei llaw er mwyn ychwanegu, "a phaid ti â dadlau, fel y byddi di o hyd. Dysga'r geiriau cyn canu'r gân."

Ar gowt y dafarn y bore wedyn bu disgwyl hir am Sionyn a'i drol. Lle ddiawl mae o?" meddai Gregor yn flin. Wedi cael addewid oeddan nhw y deuai erbyn deg. Nid oedd i'w weld ond y cregiau a'r cwmwl. "Ar ddiwrnod clîr mi weli di'r môr o fan hyn, 'sti," meddai'n cyfeirio efo'i law am i lawr.

Roedd hi'n eistedd ar y bagiau ar lawr ac yn pletio'i ffedog rhwng ei bysedd. Drwy'r niwl roedd clip clop carnau'n agosáu. "Rho dy fraich amdana'i, Gregor," meddai hi.

"Faint o'r gloch mae'r trên yn gadael?" gofynnodd Gregor gynted ag yr oeddan nhw'n cychwyn i lawr am yr Orsaf.

"Pa drên?" meddai Sionyn Troliau. "Does yna ddim trenau."

"Ond sut awn ni i'r ddinas 'ta?"

"Be wn i?" Cododd Sionyn ei chwip a rhoi slas i'r ferlen ar ei thîn a honno'n ysgwyd ei phen yn flin.

"Paid â'i chwipio hi," meddai Iwerydd.

Ni ddywedodd Sionyn Troliau ddim byd.

"Pam nad oes yna ddim trenau?" holodd Gregor.

Cododd Sionyn Troliau'i sgwyddau a syllu i'r niwl.

"Fatha siarad hefo carrag, myn uffarn i," meddai Gregor yn troi at Iwerydd.

"Isio cerddad ydach chi?" meddai Sionyn Troliau. "Yntau ydach chi isio 'nhalu fi i fynd â chi cyn belled â storfa Croes-y-Mynydd?"

"Be sy'n fan'no?" holodd Gregor.

"Loriau."

"I'r ddinas?"

"Os ti'n lwcus."

"Faint fwy tisio am fynd â ni?"

"Ga'i weld. Dibynnu faint o drafferth fyddwch chi. Dwi ddim yn licio siarad, reit?"

"Mi sylwais," meddai Gregor. Roedd eirlaw'n dechrau codi tuag atyn nhw ar y gwynt. "Jest dos â ni."

Adeilad blociau concrid oedd y storfa, newydd ei chodi yn frysiog hefyd yn ôl pob golwg. Roedd hanner dwsin o ddynion geirwon main yn sefyllian hyd y lle'n cicio'u sodlau a'u dwylo yn eu pocedi. Sylwodd Gregor fod pyst concrid wedi cael eu gosod ar draws y ffordd, âi'r dynion atyn nhw weithiau ac addasu eu safle neu ychwanegu atyn nhw. Disgwyl am loriau oeddan nhwythau, erbyn dallt, roedd sôn y bydden nhw'n cyrraedd cyn bo hir. Roedd rhes o loriau a fu'n danfon bwyd elusen i bentrefi'r ffîn wedi eu rhyddhau o'r gwarchae a fu arnyn nhw ac yn teithio'n ôl yn wag i'r ddinas. Doedd dim disgwyl loriau na bwyd elusen yn yr ardal eto, roedd y lluoedd cydwladol yn gadael. Fe wyddai pawb, meddai'r dynion, mai ar ochor eu gelynion oeddan nhw beth bynnag, y capiau gleision rheini, ond mi gaent fynd â nhw cyn belled â'r môr neu mi fyddai yma le. Nid oedd y dynion yn ceisio cuddio'r drylliau yn dynn yn eu gwregysau. Faint fydden nhw cyn cyrraedd? Deuddeng, pymtheng awr efallai, a dim ond y ffordd fynydd ar agor, pontydd y briffordd wedi eu hen ffrwydro'n dipiau. Ust! Clyw rhincian gêrs yn newid o ben pella'r cwm! Daeth y loriau i'r golwg yn llithro fel trychfilod o'r niwl. Ac yn cynyddu gyda phob troead yn y lôn. Aeth y dynion a sefyll yn ei chanol ger y storfa, sefyll o flaen y pyst concrid ar ei thraws ac fel y rhuodd y gyntaf o'r loriau heibio'r tro atyn nhw dyma nhw'n dechrau chwifio'u dwylo'n lloerig a phwyntio at y pyst ar lawr. Ubain cyrn stêm y lori a sgreichian ei brêcs, graean yn tasgu dan yr olwynion cloëedig, dwylo tu ôl i'r sgrin wynt yn arwyddo'n wyllt arnyn nhw symyd o'r ffordd. Ymddangosai i Gregor yn yr eiliadau a ddilynodd fod y dynion yng nghanol y lôn yn chwarae rhyw gêm enbyd, yn herio'i gilydd pwy fydda'i cynta i symud. Ac ni syflodd yr un ohonyn nhw, dim ond gwenu'n llydan a churo'u dwylo ar eu brestiau'n herfeiddiol a'r peiriant anferth yn rhuthro amdanynt. Sgrialodd y lori wysg ei hochor i'r pyst concrid a'r dynion ar yr ennyd eithaf un wedi plymio'n ôl drostyn nhw i'w hosgoi. Ar hynny dyma'r ail lori heibio'r tro, ond yn arafach na'r gyntaf, wedi clywed y corn yn ubain, ei ffenestri'n agored a blaen dryll yn gwthio ohonyn nhw. Daeth gorchymyn dros gorn siarad i'r dynion symyd y pyst a chilio o'r lôn. Chwarddodd y dynion a gwneud arwydd efo'i bodiau eu bod isio pàs. Roedd y glaw wedi dilyn y rhes loriau i lawr o'r bryniau ac yn chwiwio amdanyn nhw fel hyrddiau o fwg. Aeth un o'r dynion a'i ddwylo yn yr awyr at yr ail lori a siarad i'r ffenest.

Cefn lori agored gawson nhw, wedi eu siarsio i gadw'i pennau i lawr. Cafwyd rholyn o gynfas gwyrdd a'i glymu o gornel i gornel yn do uwch eu pennau ond roedd yr oerfel yn gafael. Rhannodd Iwerydd flanced neu ddwy rhwng y dynion. Rhannodd rheini botel o wirod cefn gwlad. Herciai'r lori, neidio a llucho'i thîn nes bod pawb weithiau blith draphlith ar bennau'i gilydd, weithiau'n fflio'n erbyn yr ochrau metel. Trawai'r glaw ar y cynfas, rhuai'r peiriant oddi tanynt, nid oedd sgwrsio'n bosib heb weiddi ac nid oedd gan neb mo'r nerth na'r awydd. Toc wedi toriad gwawr a nhwythau bellach wedi gadael y glaw o'u hôl mentrodd Gregor godi cwr y llen. Roedd gwastatir yn ymestyn oddi wrtho a thai maestrefi'r ddinas yn dechrau britho'r wlad. Gwelai oleuadau'n felyn yn rhai o'r ffenestri a ffenestri eraill yn wag a'r waliau'n dduon uwch eu pennau lle bu'r fflamau. Rowliodd y rhes loriau hebio heb arafu, mynd yn unionsyth drwy'r strydoedd cynnar a'r ambell gar neu feic oedd yn eu llwybr yn gorfod gwyro i'w hosgoi. Gwyliodd Gregor yr ychydig gerddwyr ar y palmentydd yn troi at sŵn y loriau, gweld croen eu gwynebau'n welw lwyd fel petai haen o lwch drostyn nhw. Daliai'r dynion yng nghefn y lori eu capiau llofft stabal yn eu dwylo a'u dwylo rhwng eu pennau gliniau. Ni syflodd yr un ohonyn nhw pan ddaeth sŵn saethu i'r clyw. Pan sbiodd Gregor wedyn roedd mwg i'w weld yn codi o adeilad uchel, bloc gerllaw. Dechreuodd hel eu pethau ynghyd. Diolchodd rŵan eu bod wedi cael trefn ar eu papurau y noson cynt yn Nhafarn-y-Bwlch. Cafodd fraw wrth sylwi nad oedd ei lyfr cyfeiriadau yn ei boced ond cofiodd wedyn mai ym mag Iwerydd yr oedd o efo gweddillion ei gelc ar ôl cadw digon at eu byw ac at y tocynnau. Yn ei boced nid oedd ond ei gardyn llyfrgell a phapurau Iwerydd a phrês y tocynnau. Os oedd llong yn eu haros yna tybiai y dylent fod o gwmpas eu pethau'n barod i fynd ati'n syth bin, waeth lle oedd hi'n mynd.

O'r ychydig a welsai dan ymyl y cynfas gwyrdd deallodd Gregor fod cryn lanast ar y ddinas, darnau'n sefyll darnau'n llwch, rhesdai ar hyd un stryd a'r tŷ canol yn ddim byd ond twll, gwely yn un o lofftydd yn hongian dros erchwyn y llawr a'r dillad gwlâu'n chwifio'n llipa yn y gwynt. Roedd y strydoedd wedi ei chael hi'n o hegar hefyd, a'r loriau'n codi ar y palmentydd weithiau i osgoi'r tyllau yn y lôn. Ac eto roedd goleuadau yn rhai o'r siopau a'r bwytai. Wrth waelod un set o risiau concrid gwelsai giwed o blant yn chwarae cicio pêl yn gweiddi ac yn rhedeg ar ei hôl. Ond at ei gilydd o'r hyn welodd o, gorau po gyntaf y caen nhw gefnu ar y ddinas a chael lle gwell dros môr.

"Mae'r lle wedi newid," gwaeddodd dros rwndi'r peiriant.

"Dwi ddim isio gweld," meddai Iwerydd. "Un waith fues i yma a ddôi byth yn ôl."

"Roeddach di hefo Deicws, toeddat," meddai Gregor. "Dwi'n cofio chdi'n sôn. Hogyn tebol yr olwg oedd o hefyd."

"Be wyddost ti?" meddai hithau. "Doeddach di ddim yna."

"Mynd am y llong, wnewch chi?" galwodd un o'r dynion. Eisteddent a'u cefnau at yr ochor, draed yn nhraed â Gregor ac Iwerydd.

"Ia, gobeithio," meddai Gregor. "A chithau?"

"Mae gynnoch chi bapurau, felly, oes? A phrês tocynnau?"

"Dan ni am drio," meddai Gregor.

"Iawn i rai," meddai'r dyn. "Dangos be sgynnoch chi!"

"Gad iddyn nhw, Hywel Draws," meddai un o'r dynion eraill yn awdurdodol. "Cwffiwrs ydan ni, nid lladron. Rhwydd hynt ichi'ch dau, gyrrwch gardyn post aton ni o'r ochor draw."

"Dach chi am aros yn y ddinas?" holodd Iwerydd.

"Nac'dan," meddai'r arweinydd. "Mi fyddwn yn ôl yn y bryniau cyn bo hir. Fedri di ddim cwffio heb arfau iawn a strategaeth well. Ella cawn ni ordors i gymryd y loriau yma'n ôl hefo ni, pwy â ŵyr?"

"Congrineros go iawn ydach chi'n de?" meddai Iwerydd. "Welis i'm lliw eich tinnau chi pan losgon nhw'r pentre'cw. Lle oeddach chi i'n hamddiffyn ni'r adeg honno?"

"Un o bentrefi'r Gwynfyd, ia?" holodd y dyn. "Be allai chydig fel ni ei wneud? Ond welodd y gelyn mohonan ninnau, yn naddo, a'n gobaith ni ydi na ŵyr o ddim amdanon ni hyd yn oed. Ac mi dan ni a'n tebyg dal yn y bryniau ac mi fydd yna daro'n ôl." Cododd ei ddwrn i'r awyr. "Gwell angau na chywilydd!"

Curodd y lleill eu drylliau yn erbyn ochrau'r lori a gweiddi hefyd.

"Mae'n ddrwg gen i," meddai'r clerc tocynnau. Gafaelodd eto yn y ffurflen a lenwasai Gregor. Gwnaeth fys pwyntio a'i hwylio'n araf dros y ddogfen cyn hoelio'r cylch crwn gwyn gwâg. "Mae isio stamp yn fan'ma cyn cael tocyn." Eglurodd eto fod ar Gregor, fel gweithiwr llyfrgell, angen stamp ei bennaeth ar y papur.

"Oes yna broblem?" holodd Iwerydd yn bryderus yn ochor Gregor.

"Oes," meddai Gregor.

Gwthiodd Iwerydd ei hwyneb i ffenest y tocynnau. "Be 'di'r broblem?" meddai a'i chap gwyn yn adlewyrchu yn y gwydr pŵl. Daeth â'i phen yn ôl a sibrwd yng nglust Gregor a hwnnw'n mynd i'w boced.

Rhoes bapur deg doler arall yn y twll. "Ydach chi'n siŵr nad oes yna ddim byd fedrwch chi'i wneud?" meddai Gregor.

Diflannodd y prês i'r twll. "Ella gallwn ni drefnu rhywbeth wedi'r cwbwl," meddai'r llais.

Roedd yr awyr yn toddi i'r môr ac ystlys y Fôr Wennol yn crafu ar hyd y cei. Rhyfedd oedd camu i ganol pobol, rhai'n gwthio, rhai'n pendwmpian ar eu paciau, eraill yn symud drwyddyn nhw'n hwrjio bwyd, diodydd a chofroddion am brisiau gwirion. Nid oedd angen milwyr i gymell rhain i fynd am y grisiau at y llong. Rhaffau yn atal, dynion yn gweiddi, ambell un yn cael ei wthio'n ddisermoni yn ei ôl. Yma a thraw gwelent gapiau gwynion rhwng pennau'r bobol, fel lilis ar y dŵr. Dacw'r chwe lori'n un rhes a'u cefnau at wal un o'r adeiladau. Mae'n siŵr na fu'n rhaid i'r capiau gleision gwffio am le ar y llong, meddyliai Gregor. Dŵad i fusnesu, drwglicio'r lle, mynd adref, braf ar rai, meddyliai'n cofio geiriau Hywel Draws. Iwerydd oedd ar y blaen a Gregor a'r bagiau'n dilyn. Daethon nhw at rywstyr ar waelod y grisiau lle bu'n rhaid dangos lliw eu tocynnau a chael pasio i'r adwy a rhoi troed ar ris, Gregor yn halio'r paciau drwodd ar ei ôl a phobol yn ei gefn o'n cega. Codi ar y grisiau uwch ben y dorf a'r llong yn fawr rŵan ac yn agos. Aros eu tro i gael dilyn y lleill o'u blaen a welent yn llithro fesul un drwy'r pyrth danheddog, yn llenwi'r deciau wedyn â'u cyrff ac â'u breuddwydion. Fesul un. Gollyngodd Gregor y bagiau o'i law dde a thurio am ei thocyn, ei wthio i'w llaw, a hithau'n camu i'r porth troi a'r radell yn cau arni. Y porth yn rhoi clic metalaidd a thro Gregor wedyn i fynd iddo. Rhoes y bagiau'n yr adwy gyntaf ac aros i'r crafangau eu tynnu i mewn cyn eu dilyn i'r un nesaf. Cleciodd yr haearn arno a'i ddal wyneb yn wyneb a'r wep tu ôl i'r weiren.

"Tocyn. Papurau."

Trawodd Gregor ei ddogfennau ar y silff.

Cipolwg ar y tocyn. Cipolwg ar y papurau a chipolwg hwy. A chraffu eto ar y papur. "Lle mae'r stamp?"

Cododd galon Gregor i'w lwnc ac aeth yn chwys oer drosto. Ceisiodd egluro. Gwthiodd ei law i'w boced a lluchio'i ddeg doler olaf i'r twll. Ond daeth y pres a'r papurau a'r tocyn yn ôl ato a fyntau'n clywed gwichian y glwyd yn ei wasgu am yn ôl a chrafangau'r porth yn troi. Cipiodd ei bethau. Chwip wedyn roedd wedi ei boeri'n ôl i ben y grisiau allan fel hadyn o geg mwnci. Gafaelodd yn y bariau a'u tynnu a'u hysgwyd ond ni thyciodd iddo run gronyn. Roedd dwylo'n cydied ynddo, pobol yn gwthio heibio, dwylo'n ei lusgo o'r llwybr. Gwelai wynebau'r dorf oddi tano fel blodau'r haul wedi troi at y goleuni.

"Ti angen stamp," gwaeddodd swyddog gwaelod y grisiau arno. "Brysia, mae gen ti amser."

"Rowch chi negas i 'nghariad, Iwerydd," ymbiliodd Gregor. "Dweud wrthi y byddai'n ôl yn syth bin rŵan," tagodd, "peidiwch â mynd hebddai, plîs dweud wrthi 'mod i'n ei charu hi."

"Mi ddeuda'i," meddai'r swyddog, roedd o eisoes wedi troi at un arall a wrthodwyd. Safai Gregor yno o hyd. Cododd y swyddog ei aeliau ato. "Brysia!" meddai.

Taranodd Gregor drwy'r strydoedd, rhedeg nerth esgyrn ei draed drwy'r ddinas ddrylliedig a chyrraedd, heb feddwl am y saethwyr ar y tyrrau na'r tyllau rhwng ei draed, yn gynt bron na a ddychmygasai a fyddai'n bosibl, byrth y llyfrgell a'r rheini'n gloëdig. "Du Traheus!" gwaeddodd a dechrau ysgwyd y bariau cris croes ar draws y pyrth.

Agorodd caead metel yn y wal. "Be tisio?"

"Agor y giatiau!" Roedd Gregor yn chwythu fel tarw ac yn gwthio'i gardyn yn flin i'r twll.

"Dwi'n goro sbio'r rhestr," meddai'r dyn a'i wyneb ffidil yn diflannu efo'r cardyn a'r drws yn cau.

Agorodd y drws. "Ti'm ar y rhestr," meddai'r croesawydd.

"Rho hi yn dy din," gwaeddodd Gregor. "A sbia'r ddeg doler yma." Rhoes y papur gwyrdd ar silff y ffenest.

Agorwyd y giatiau. Cymerodd Gregor ei gardyn a'r peth nesa gofiai oedd fflio drwy ddrysau'r Adran Fytholeg heb gnocio na dim.

Wrthi'n tollti hylif du fatha triog i ddau wydr bach mirain oedd y Du Traheus, collodd ddiferyn wrth godi'i ben i weld beth oedd yr helynt. "A, Gregor," meddai. "I'r amser fathag arfer. Hwda, tria hwn." Estynnodd un o'r gwydrau iddo.

"Dwi ar ben fy helynt, Du Traheus," ymbiliodd Gregor a'i lais yn torri. "Plîs helpa fi. Dwi ddim isio'i cholli hi. Dwi angen stamp gin ti. Dyma'r papur, Du Traheus, plîs brysia."

"Wrth gwrs y gwna'i, fy machgen gwyn i," meddai'r ysgolhaig. Roedd llanast papurach fel eira o gwmpas y pulpud a thraed y ddau'n gwneud sŵn siffrwd dail drwyddyn nhw.

"Sut aeth hi tua'r Gogledd Dir?" Cymrodd lymed o'i ddiod a'i lygaid ar wefusau Gregor.

"Iawn," meddai Gregor yn swta yn rhoi clec i'w wydrad. "Gai'r stamp'na rŵan plîs?"

Tywalltodd y Du Traheus ddiod hamddenol arall iddo. "Ches ti mo dy ladd felly?"

"Be wyt ti'n feddwl, Du Traheus?" meddai Gregor yn grafog braidd.

"Pa chwedlau?"

"Rywdro eto, ia, gwranda, y stamp dwisio... plîs."

"Rywdro eto? Nacia, fy ngwas i, rywdro rŵan. Cyflwyna d'adroddiad neu ti'n colli dy dreuliau a'th freiniau i gyd."

"Wyddwn i ddim fod gin i rai, wir Dduw."

"Ffordd arall y doist ti'n ôl? Cherddist ti ddim naddo? Sut hwyl oedd ar Dail Coed?"

Tybiodd Gregor yn gallach gydweithredu â'r hen wallgofddyn. "Reit dda, wir. Mae o'n cofio atat."

"Ia," meddai'r Du Traheus yn tapio'i ewin ar y bwrdd. "A be oedd ganddo fo'i ddweud?"

"Dipyn go lew," meddai Gregor yn ochneidio i'w dasg. Ac mi rôth gnewllyn chwedlau Dail Coed iddo, wedi eu cwtogi, wrth reswm. Ac wrth eu hadrodd roeddan nhw fel petaen nhw'n gwneud synnwyr newydd i Gregor a fyntau'n ei weld ei hunan yn eu canol nhw bob un. Rhoes ei law yn ei boced a chlywed y glain oedd yna'n esmwyth yn ei law. "A deud nath o, Du Traheus," meddai Gregor yn clywed tician eiliadau yn ei lais, "dweud nad oedd air o glwyddau yn y chwedlau'i gyd,"

"Felly," meddai'r Du Traheus. "A beth oedd ganddo fo imi, Gregor?"

Tynnodd Gregor ei law o'i boced a'i hagor. "Glain neidr," meddai. Sgleiniai'r glain yn las fel llygad ar gledr ei law.

"Diolch, Gregor," meddai'r Du Traheus yn cymryd y glain. Cymrodd amlen frown oddi ar y bwrdd a'i chynnig i Gregor. "Dy dreuliau," meddai. "Yn nrôr dy bulpud di mae'r stamp ia?" holodd Gregor yn codi ac yn gwthio'r amlen i'w boced.

"Ar fy nhalcen," meddai'r Du Traheus yn rhoi ei fys mewn pot inc a'i rwbio ar ei ben.

"Plîs, Du Traheus, paid â gwamalu. Dwi angen y stamp."

"Tyd a'r papur yna yma, wir," meddai'r Du Traheus dan ei guwch. Cydiodd ynddo a'i smwddio ar y bwrdd o'i flaen. Plymiodd ei dalcen i ganol y papur a'r dafnau inc yn tasgu. "Dyna chdi," meddai.

"O'r macrall ansbarthus!" gwaeddodd Gregor yn cipio'r papur. "Be wyt ti 'di wneud rŵan!" Mynd i'w sgrwnshio fo oedd o pan welodd, er syndod garw iddo, yn lle'r stremp du drosto fo oedd o'n ei ddisgwyl, stamp bach cynnil yng nghanol y man priodol, arwyddlun swyddogol y llyfrgell a geiriau dethol yn gylch amdano. "Sleifar!" gwaeddodd. "Diolch, Du Traheus."

Rhedeg a rhedeg fu piau hi wedyn, rhedeg nes oedd ei ben yn canu. Rhedeg yn erbyn llanw a thrai ei galon. Dychmygu'r llong yn tynnu ar ei chadwyni, ei weld ei hun yn ei chyrraedd ac yn neidio'r grisiau a chyrraedd Iwerydd a'i law drwy'i gwallt hi a'i gwên hi'n ei gysuro. Rhedeg trwy strydoedd caregog, llamu twmpathau rwbel, ei heglu hyd yr harbwr. A syllu'n fud ar olau'r lleuad yn gwneud llwybr hir o'r harbwr gwag i'r cefnfor gwyn.

Pennod 10

Ymhell islaw mae'r ceir yn aros a'r bobol yn cael croesi. Llifogydd o ddynoliaeth yn tramwy'r ddinas a hithau'n dyfrio'r perlysiau yn y ffenest. Plygu'i phen atyn nhw a drachtio'r awel felys o'u dail. Rhyfedd fel y gall dail a blodau ffynnu dan fysedd sy'n eu nabod. Gwyro rŵan at y crud a llygaid y bychan yn gwenu arni. Mae hi'n ei chodi i'w magu gan ddiolch ei bod ganddi i gysgu rhyngddi hi â'i chalon. Wrth gwrs doedd hi ddim yn disgwyl clywed oddi wrtho'n syth, ond siawns na fyddai wedi cael gair ati hi erbyn hyn... Onid oedd ei manylion gan y cwmni llongau? Ond pan ddeuai, o leiaf gallai ddangos iddo nad pwyso ar ei rhwyfau y bu hi yn y wlad newydd. Gregor oedd yn iawn, roedd modd llwyddo, nabod eu hanghenion oedd yr unig grefft. Toedd ei chrefft hi yn ei dwylo erioed? Y reddf ganddi, dyna mae'n nhw'n ddeud ffordd hyn, cyfrinachau'r derwyddon. Lol botas, dysgu gan ei thaid a'i nain wnaeth hi, mor ysgafn y dysgodd gyfrinachau'r dail a'r blodau, dysgu nabod eu rhinweddau a'u beiau a gweld a chlywed y daioni yn y dail. Os oedd rhain am dalu iddi am ei dysg, pwy oedd hi i wrthod eu nawdd? Os dyma'i chrefft wel ei meithrin orau gallai. Eu helpu i ganfod amgenach ateb i'w problemau na thabledi, plastig a nodwyddau. Mae hi'n eu dallt nhw, yn dallt eu hofnau ac am haint ac am henaint , ac mae'n eu hesmwytho â'i llysiau ac â'i geiriau, y geiriau y maen nhw wedi aros tan rŵan i'w clywed. Heb ddweud wrthyn nhw, ei chwsmeriaid, am ei chalon hithau tu mewn. Y galon bach dan ei bron fydd yn codi weithiau wrth ffroeni'r dail a'r blodau ar silff ei ffenest a hithau'n codi Hunydd at ei bron. Y galon bach fydd weithiau'n cau fel dwrn tu mewn iddi ac yn codi pwys arni am y byd a gollwyd. Ond mae hi'n llwyddo i fyw, ond ni wysga'r cap gwyn mwyach am ei phen, ddim yn y byd newydd hwn. Nid hi sydd wedi newid ond ei hamgylchiadau. Ond ust, mae'r ffôn yn canu ac a'r cryndod eto'n ei cherdded wrth gipio'r teclyn oddi ar ei grud. "Helo?" Mae hi'n cuddio'r siom yn ei llais ac yn estyn ei llaw am bapur a phensel i nodi'r hyn mae'r cwsmer isio ac yn ei gorfodi'i hun i siarad yn bwyllog a gofalus i mewn i'r ffôn.

*

Slapio'r tonnau bach rhwng y cychod a'r cei, cri'r gwylanod blin uwchben, a Gregor yn sefyll yn gwylio'r dynion wrthi'n dad-fachu'r cwch. Safodd nes ei gweld hi'n troi yn ôl tua'r môr. Chododd o mo'i law. Y cwbwl gododd o oedd ei sgwyddau, toedd ganddo ddim bag. A wnaeth o'r peth iawn i ddŵad yn ôl? Do, meddyliai, achos doedd fiw iddo din droi yn y ddinas'cw a'r lle ar chwâl, o leia yn fan'ma, yn ei gynefin, mi gai gyfle i holi lle i fynd nesa ar ei hôl. Ac mi gai wneud y peth anodda un, y peth y bu'n ceisio'i osgoi er gwybod mai hyn oedd raid. Mi gai egluro i Alice. Byseddodd amlen y Du Traheus yn ei boced. Bob parch i'r hen gant, mi ddaeth i'r adwy ar yr adeg iawn a Gregor ar lawr efo prês. Treuliau hael oedd treuliau'r llyfrgell, mi fyddai wedi bod yn draed moch arno fel arall. A thocyn dilys i'r byd newydd ym mhoced ei gôt. Mi gai wybod hanes Iwerydd heb drafferth yn y byd, mi holai'r cwmni llongau a'i dilyn yn union deg. Ond yn gyntaf, meddyliai, yn ceisio'i argyhoeddi'i hun, dyma fynd ati i wneud y peth iawn. Sut oedd ei gwynebu? Sut oedd ei siomi fel hyn? O'r nefoedd, pam fod bywyd weithiau mor ddiawledig o anodd?

Llenwodd ei lygaid â Rhodfa'r Môr. Yr Aircol heb newid, wrth gwrs, na dim arall chwaith. Tywod yn chwythu dros bafin y stryd. A dacw'r tai yn dringo'r allt, yr allt oedd raid ei dringo. Dim ond ambell un a alwodd ar ei ôl yn stryd, neb oedd o'n ei nabod fel ffrind. Galwodd yntau'n ôl arnyn nhwythau heb oedi ar ei neges. Roedd ei feddwl ar Alice ond bod Iwerydd hithau'n ei ben yr un pryd. "Jest agor dy safn a'i ddeud o," meddai wrtho'i hun. Ac mi gofiodd Iwerydd yn dweud wrtho am ddysgu'i gân cyn dechrau'i chanu. A gwyddai na fyddai mor hawdd â hynny.

Sgleiniai haul Ebrill yn nail y coed llawryf a'r rho-dy-dendans. Graean gwyn yn crensian dan ei draed. Gweld crib y to'n goch a'r llechi wedyn. Bondoau a brics yn codi dros bennau'r dail, ffenestri wedyn a'r portsh trwm... Ciciodd ei fwtsias yn lân a chanu'r gloch. Roedd siffrwd tu cefn iddo o'r ardd. Cafodd gip ar aderyn du yn rhwygo pry genwair o'r bridd cyn troi at sŵn y camau'n dŵad am y drws.

"Gregor!" Safai Alice yn syfrdan ar stepan y drws. "Wel, tyd i mewn."

Dilynodd hi. "Awn i'r parlwr," meddai hi. "Mae'na bobol ddiarth yn gegin." Nid yn aml y bu yno, fe'i clywai hi'n oerach yma nag oedd hi allan. Gofalodd gadw ei draed ar y llwybrau plastig dros y carped blodau. "Sut wyt ti, Alice?" meddai'n plygu ati ac yn rhoi sws ysgafn iddi ar ei boch. Ffrydiodd gwawr ei phersawr i'w ffroenau.

"A chdithau, Gregor? Erstalwm?" Crwydrodd ei llygaid yn chwilfrydig drosto. Roedd hi'n falch o'i weld ond yn drist hefyd, am ryw reswm, tybiai Gregor, a'i hysbryd rywsut ar lawr. "Sut aeth hi?" holodd hi'n syml.

"Fel gweli di," meddai yntau'n cyfeirio at ei ddillad.

"Mae golwg y diawl arnach di," dwrdiodd. "Cer i'n llofft i, bendith y Tad ichdi, gael ichdi newid dy ddillad. Ti'n cofio'r dillad adawist ti yma ryw oes - maen nhw yn nrôr isa'r gist gen i ichdi o hyd..."

Ildiodd Gregor i'r cynnig a chael gohurio'i lith ychydig pellach. Gwyddai lle i fynd. Cofio'r dillad heb gofio pryd y'u gwisgodd ddwytha.

Dychwelodd a'i hen ddillad yn llipa yn ei law. "Mae gen i rywbeth i'w ddeud wrthat ti, Alice."

"Oes?" Llonydd, disgwylgar oedd ei llais.

"Mae'n ddrwg gen i, Alice... Dwi mewn cariad hefo rhywun arall."

"Wyt ti?" Troes Alice oddi wrtho a'i phen tua'r ffenest. "Gobeitho y gwnei di'i thrin hi'n well nag wyt ti 'di 'nhrin i."

"Mae'n ddrwg gen i, Alice. Tydwi rioed wedi peidio dy..."

"Paid!" meddai Alice yn chwipio ato. "Paid, Gregor. Dy ddewis di oedd o. Ond be amdana'i'r holl amser heb un gair? Wyddwn i ddim dy fod ti'n hogyn mor hunanol."

"Mi wnes i sgwennu, Alice," mynnodd Gregor. "Gest ti mo'n llythyr i?"

"Dy lythyr? Do'n ddiawledig. Sgwennist ti ddim naddo. I be wyt ti'n rhoi halen yn y briw rŵan, mae'n well gen i chdi pan ti'n onest. Mi gymrodd oes imi ffeindio lle oeddach di'n aros draw'cw, ond atebist ti ddim, naddo? Oeddach di'n cael sbort yn darllen fy llythyrau o'i blaen hi, oeddach di? Sut fedrist ti fod mor greulon? A ninnau wedi bod mor agos?"

"Wnes i mo'r ffasiwn beth, Alice, wir ichdi, wnes i ddim, ddewisiwn i am y byd dy frifo di."

"Wel dyna wyt ti wedi'i wneud, Gregor, ac os methu wnest ti â'th holl freuddwydion penchwiban, mi lwyddist ti i 'mrifo i hyd fêr fy esgyrn, wyt ti'n dallt?"

"Yndw," meddai Gregor yn llwm. "Mi wyddwn fy mod i'n dy frifo. Ond nid dyna oeddwn i isio, cofia, a dŵad yma'n un swydd i ddeud hynna wrthat ti wnes i."

"Doedd dim rhaid ichdi drafferthu. Mi wyddwn."

"Be? Sut...?"

"Am imi dynnu llun ichdi wyt ti, ia? Hy! Mae'r gwir wastad yn cyrraedd hyd adref fel ci yn dŵad at ei gweir. Mi wyddwn na fyddet ti ddim yn driw."

"Mae'n ddrwg gen i, Alice, tydi hyn ddim yn hawdd i minnau. Doeddwn i ddim isio dy frifo di, wyddost ti fel ydwi, ond..."

"Ond be? Wn i ddim byd amdanach di, Gregor, mae hynny'n amlwg. Dy draed di'n cosi gyntad inni sôn am briodi. Wel, pam sôn felly, Gregor, pam sôn? Chdi oedd isio, medda chdi, ynde... ynde? Hogyn gwan wyt ti heb wybod be wyt ti isio yn y pen draw. A dim ots gin ti ba ddistryw y tynni di yn dy sgîl. Mond i chdi gael hel chydig o fêl i dy gwch. Tydio'n syndod yn y byd imi yn y bôn, er cymaint dwi 'di dy garu di..."

"Paid Alice," meddai Gregor. "Plîs paid..." Isio troi'r sgwrs, isio medru anadlu. "A sut mae dy fam?"

"Gâd honno allan o hyn," gwaeddodd Alice yn ffrom. "Chdi di'r llymgi hwrllyd, y basdad ci drain uffarn... ia, a basdad bach pen ffordd ichdi hefyd."

Ni ddadleuodd Gregor. Cymryd yn ddistaw a gwybod mai hi oedd yn iawn.

Ar hynny clywyd peswch yn y drws a chamodd Petrog Spalpin i'r stafell a golwg arno ei fod o'n gwybod iddo darfu ar rywbeth.

"Petrog!" gwaeddodd Gregor. "Rhen gyfaill, sut wyt ti, was?"

"Dach chi'n nabod eich gilydd, mi welaf," meddai Alice yn wfftiol.

"Wel yndan, siŵr," meddai Gregor. Roedd hyn yn ollyngdod anniswyl o sefyllfa anodd iawn. "Wrth gwrs ein bod ni. Sut gwyddet ti mod i yma, Petrog? Clywed sôn yn dre wnest ti?"

"Chlywis i ddim sôn," meddai Petrog wysg ei din. "Yn y gegin oeddwn i."

"Yn y gegin?"

"Wedi bod yn sôn am ei gariad newydd mae Gregor," meddai Alice. Roedd hi'n sefyll rhwng y ddau.

"Iwerydd," Meddai Gregor i'w thawelu. "Be ydio i Petrog? Gad bobol eraill allan o hyn, bendith arnachd di. Be ŵyr hwn am y peth?"

"Be ŵyr o?" meddai Alice. "Wel, Petrog, wyt ti am egluro be wyddost ti i Gregor gael dy glywed?"

"Wel, dim llawer iawn," meddai Petrog yn gyndyn.

Sbiodd Gregor arno. "Be?"

Troes Petrog i sbio ar Alice. Gregor yn dal i chwilio wyneb Petrog. O'r diwedd edrychodd ati hithau. "Alice?" meddai'n ddistaw. "Be 'di hyn?"

"Mae Petrog wedi bod yn ffeind iawn wrtha'i a chditha'n jolihoetian yn rhywle'n hel dy damaid."

"O, wela'i i." Tro Gregor oedd hi rŵan i ddechrau dallt. "Dyna fel mae'i dallt hi, ia? Dyna ystyr dy sôn di am draed dan bwrdd, ia, Petrog Spalpin? A be am dy ddyledion di? Rheini fyddi di'n eu gadael i mi eu codi ar dy ôl? Ydi hi ddim yn bryd i chdithau sbio'r cownt am unwaith, Petrog Spalpin?"

"Arna'i beint ichdi, Gregor."

"Arnat ti fwy na pheint imi, gyfaill," poerodd Gregor. "Ond dim ond un peth ofynna'i gin ti er hynny."

"Mi cei di o, o fewn rheswm," meddai Petrog yn euog braidd.

"Dim ond hyn: gleua hi o 'ngolwg i rywle'r munud yma i Alice a finnau gael siarad nei di'r cyw gog uffar yn lle bod dy ogla llwynog di drewi'r lle'ma."

"Un da wyt ti i siarad," meddai Alice a'i cheg yn camu. "Petrog, cer yn ôl i'r gegin, nei di, del?"

Ni wnaeth Gregor ond sefyll a'i geg yn agored.

"Rêl ryffian 'twyt, Gregor," wfftiodd Alice wedyn.

"Tithau wedi newid, Alice," meddai Gregor. "Chdi â dy grio a chnadu mawr a chdithau'n elin a garddwrn hefo'r Spalpin fradwr yna. Gobeithio byddwch chi'n hapus iawn, dyna'r cwbwl ddeuda i. Mi ddois atat i ddweud fod yn ddrwg gen i, dyna oeddwn i isio'i ddweud. Ac mae'n ddrwg gen i, yn ddrwg calon gen i, drostat ti a throsta innau. Gei di alw dy gi bach yn ôl i mewn rŵan." Chwiliodd am ei gôt.

"Wel o leia mi ges i'r gwir gin Petrog," meddai hithau'n amddiffynnol. "Mi ddeudodd o wrtha'i am dy gastiau di hefo morwyn y steshion, doeddach di ddim yn meddwl na ddeuai'r stori allan? Wel mi rwyt ti wedi gwneud dy nyth rŵan, cer i fyw ynddi hi. Lluchio bob dim oedd gin ti am ryw forwyn gweini byrddau. Rhag dy gwilydd di, wir, ac wyt ti wedi dweud wrthi hi na sgin ti'm sentan ar dy helw?"

"Dyna'r stori ges ti?" meddai Gregor yn clywed clecian jig-so yn ei ben. "Mae'n wir ddrwg gen i am dy siomi di, Alice. Nid dyna'r gwir i gyd. Tydi'r gwirionedd ddim yn un o'r pethau fydd Petrog yn ei werthu mae arna'i ofn. Dwi'n dymuno'r gorau ichdi ac anghofia'i byth mo'n hamser ni..."

"Digwyddodd, darfu," meddai Alice yn dal y drws iddo.

Mynd ar ei ben yn ôl i Swyddfa'r Cei wnaeth Gregor a'i ben o'n troi. Cael a chael fu hi ganddo i gyrraedd mewn pryd. Enw da ar long, meddyliai: Môr Wennol. Rhoes ei bethau yn nhwll y ffenest ar ei silff o goed. "Hanas hon 'dwi isio, Jac," meddai wrth y clerc. "Dangos, Gregor," meddai hwnnw. "Hmm, Cwmni Llongau'r Golomen..." Safodd Gregor yn ôl yn fodlon ei fyd fod ei ymholiad o'r diwedd yn cael sylw.

"Sori," meddai Jac wedi studio'r papurau yn eu gwthio'n ôl dan y radell. "Toes gynnon ni ddim manylion am longau'r rheini, Gregor. Dim ond manylion cychod Spalpin dan ni'n eu cadw rŵan."

"Cychod Spalpin? Be haru chdi dŵad?" Ni wyddai Gregor p'un oedd yn ei synnu fwya, fod dim manylion yntau hyn am gychod Spalpin. Ia'n tad, eglurasai Jac, Petrog Spalpin ni, pwy arall? Wedi'i gwneud hi'n dda iddo'i hun, toedd? Gwaith i'r hogiau ar y cychod, fyntau Jac wedi cael gwaith fan hyn. Pethau'n troi ar wella, toeddan? Wedi colli allan braidd oedd Gregor, ynde? Lle wedi bod yn mynd efo'r Penseiri, hefyd, llipryn o ffwr' gafodd hi'n diwadd. Am ei mentro hi dramor oedd Gregor eto? Wedi gwthio'i gwch i ddŵr newydd, nôl y sôn, toedd. Gorau rhych, rhych swch newydd, meddan nhw'n de? Wel, braf ei weld o eto, mi wnae hi beint ryw ben, hwyrach... Nag'oedd, be haru o, toedd dim cychod heno, lle ddiawl oedd o'n feddwl oedd o, Efrog Newydd? Ia, hwyl iddo fynta hefyd, a hir oes...

"Lob," meddyliai Gregor. "Rho bensal i fwnci mi sgwennith dy hanas. Damia las," meddyliai o hyd, yn dechrau cyniwair syniad bach i'w ben. A pham lai? Noson mewn steil. Toedd yntau gystal â neb ohonyn nhw? Ac mi ddangosai iddyn nhw hefyd. Faint fyddai stafell? A bwyd a gwin? Ia, mi allai fforddio, diolch i'r Du Traheus. Mi gai ddweud wrth Iwerydd nad fel ci wedi cael cweir y treuliasai'i noson olaf yn ei wlad ei hun.

Safodd ar risiau Gwesty'r Aircol yn syllu ar y cerfluniau coeg glasurol, morforynion bronnoeth a Neithion fawr a'i dryfer, a phob math o sliwod a chynffonau pysgod a meddwl ych a fi mor ddichaeth oedd y cwbwl. A sylweddoli wedyn na fu erioed i mewn drwy'r ffordd hyn o'r blaen. Llithrodd y porth tro yn sibrwd dan bwysau'i fys ac roedd o'n sefyll yng nghyntedd cyfarwydd y siandelîrs. Nid yn hir y safodd chwaith ond ei hanelu hi'n syth am y ddesg gofrestru. Fyddai digon o le ganddyn nhw a hithau yng ngheg y tymor a phawb yn cwyno'n barod am yr haf sâl oedd hi am ei wneud eto.

"Faint neith hi am lofft?" holodd Gregor. Oedd o'n ei nabod hi? Alaw oedd yr enw ar ei bathodyn.

"Can dolar union, syr," meddai hithau.

"Nid 'syr' mohona'i, Alaw," meddai. "Gregor 'di'r enw... Can dolar?"

"Ia, ond mae gynnon ni delerau arbennig heno cyn 'bod hi'n nos Iau," "Nos Iau?" meddai Gregor.

"Ia, pump ar hugain y cant i ffwrdd i bawb sydd heb fwcio, saith deg pump o ddoleri."

"O, ia?" Roedd Gregor wedi dechrau meddwl am y bar yn hytrach nag am y llofftydd.

"Eich hun ydach chi, syr..."

"Ia, gwaetha'r modd."

"Gwrandwch... syr," meddai, "os mai ar eich pen eich hun fyddwch chi mi ddaw yna ddeg dolar arall oddi ar y pris."

"Pam?" meddai Gregor wedi colli mynadd ar droi i fynd.

"Gwrandwch," meddai hithau, "a dyma'r cynnig gorau sgynnon ni: os ydach chi am fwyta yma heno, syr, mi gewch eich llofft am bris y pryd."

"Mi cyma'i hi," meddai Gregor.

"Ga'i ofyn ichi lenwi'r manylion yma, syr," meddai hi.

Cymerodd Gregor y feiro a thorri'i enw. "Prysur ar hyn o bryd, ydach chi?" holodd.

"Yndan, wir," meddai hithau. "Ga'i ofyn sut 'dach chi'n bwriadu talu, syr?"

"O, hefo pres," meddai Gregor yn cymryd y goriad oddi arni ac yn troi am yr esgynnydd.

Sgleiniai ei wyneb ym mhlatiau pres melyn y blwch codi. Llai o olwg na be ddywedod Alice, chwarae teg. Ond wnai dŵr a sebon ddim drwg iddo fo, na chrafiad rasal chwaith.

Tywalltodd lond bath afradlon o ddŵr a hwnnw'n goferu dros bob man erbyn iddo ddechrau gostwng ei din yn dendar iddo. Defnyddiodd y sebon ewyn a'r siampŵ i gyd a phlastro'i wyneb efo'r trochion ac eillio'n bath. Wedi sychu aeth â'i dyweli amdano i'r llofft i chwylio'r ffridj ddiodydd.

Da oedd blas y wisgi oer. Blas mwy. Rhoes y gwydr ar y bwrdd erchwyn a chodi'r ffôn, ei law arall ar declyn y teledu yn chwalu drwy'r sianeli.

"Gwasanaeth llofftydd," meddai'r llais ar y ffôn. "Noswaith dda, Howen yn siarad."

"Gregor fan hyn," meddai yntau. "Dwi angen benthyg tei."

"Pa liw syr?"

"Rhywbeth eith hefo crys glas."

"Mi ddo'i â hi ichi mewn dau funud."

"Dowch â chrys glas hefyd," meddai Gregor, "maint canolig."

"Ar fy ffordd, syr," meddai Howen.

"Aroswch funud," ychwanegodd Gregor, "well ichi ddŵad â siaced ddu imi hefyd, a thrwysys i fynd efo hi a phâr o sgidiau duon." Rhoes y ffôn i lawr a dechrau chwarae eto drwy'r sianeli.

Fel cynulleidfa cyn i'r llen agor doedd fawr neb i'w gweld yn siarad dros eu diodydd cyn mynd drwodd am eu bwyd. Gwyddai Gregor be fyddai'r drefn, doedd fawr o ots ganddo fo am eu defodau, neidiodd yn sionc i stôl wrth y bar. "Wel, Steffan," meddai pan ddaeth y bachgen yn nes ato.

"Gregor!" meddai hwnnw drwy'i ddannedd. "Be ti'n da yma'r uffarn?"

"Glasiad o win gwyn sych, os gweli di'n dda, Steffan," meddai Gregor.

"Wel myn dian," meddai Steffan yn taro'r gwin yn osgeiddig i wydr siapus. Sylwodd Gregor fod Zwingli'n edrych arnyn nhw drwy gil ei lygaid o fynedfa'r bwyty. Aeth Steffan i osod potel ar bapur yng ngwaelod y bar.

"Pwy gafodd 'yn job i, Steffan?" gofynnodd Gregor pan ddaeth o'n ôl.

"Rho gynnig arni."

"Coesau Hirion? Naddo? Dio'm yma heno, nacdi?"

"Tair wythnos barodd o, Gregor." Tywalltodd Steffan wydrad am ddim iddo dan gêl. "Wst ti be, mae'na ladd arnach di ffordd hyn am rai pethau, ond myn uffar i does neb yn edliw ichdi dy steil hefo'r gwin."

"Diolch 'ti, Steffan," meddai Gregor. "Ydi'r crinc pwysig yna am ddŵad ata'i cyn bo hir?"

Ni fu'n hir wedyn na ddaeth Zwingli ato a chyflwyno'r fwydlen. Gosododd y rhestr winoedd wrth ei benelin hefyd. Ni chymerodd arno nabod Gregor. "Eich hun ydach chi'n bwyta yma heno?" holodd.

"Rhywbeth gwell na hynny, gobeithio," meddai Gregor.

Plygodd Steffan i chwilio am rywbeth o dan y bar a'i biffian chwerthin i'w glywed yn codi o fan'ny.

"Yn wir, mae syr yn ffraeth," meddai Zwingli.

Bu'n rhaid i Gregor aros am hydoedd wedyn cyn cael rhoi'i archeb ac yn hirach eto cyn cael ei alw at ei fwrdd. Ond doeth waeth ganddo fo, doedd o ddim isio bwyd. Edrych ymlaen oedd o at ei hanner o win gwyn Llydaw a'i botelaid o win coch gorau Bordô.

Ni ddywedodd air pan drawodd yr hogyn anaeddfed wddw'r botel Mwscadê ar gantel ei wydr. "Os ydio'n oer, mae o'n iawn," meddai'n gwrthod ei flasu. Sglaffiodd yr eog wedi'i gochi a mwynhau blas y gwin yn well byth ar ei ôl. Mi fasa fo'n gallu dŵad i arfer hefo hyn, meddyliai, bechod na fasa Iwerydd yma. Wedyn aeth o'n bruddglwyfus i gyd ond erbyn gorffen y gwin gwyn roedd o'n dechrau dŵad at ei goed eto.

Daeth yr hogyn gwin ato eto a chynnig iddo flas o'r coch. "I be?" meddai Gregor. "Llenwa'r gwydr a gâd y botel ar y bwrdd." Arhosodd i'w flasu nes dyfod ei brif gwrs, sleisennau tennau brau o gig oen cartre da yn gylch am fryncyn o datws stwnsh fel sidan ar ei dafod a'r sudd blas rhosmari'n un ffrydiau tu mewn i'w foch.

Y gwin coch oedd yn siomedig. Roedd o wedi bod isio'i drio fo, roedd o'n ddrud, wrth reswm, ond yn werth ei bris. A dyma'r ffordd i ddangos i Zwingli fod y rhod wedi troi yn hanes Gregor Marini. Ond o'i flasu cafodd mai blas piso oedd ar y gwin. Studiodd y label. Y flwyddyn yn gywir a phob dim. Mi ddylai fod wedi'i brofi, wrth gwrs, ond defod wirion oedd honno, ac os ydi'r gwin yn bisio mae o'n biso tydi, a thydi hynny ddim i fod. Cododd ei ben a dal llygaid chwilfrydig Zwingli yn sbio arno. Ac felly bu'n rhaid i hwnnw groesi'r stafell ato oni bai ei fod am ei anwybyddu'n llwyr.

"Ydi bob dim yn iawn, syr," gofynnodd Zwingli fel y gofynnir 'su'mai' a gwybod mai'r ateb fydd 'iawn'.

"Nacdi," meddai Gregor yn sychu'i wefus â'r lliain main gwyn. "Tydi pob dim ddim yn iawn, digwydd bod."

"Ydach chi'n awgrymu fod unrhyw beth o'i le?" holodd Zwingli a'i aeliau'n codi.

"Yndw," meddai Gregor yn codi ac yn cipo'r botel oddi ar y bwrdd. "Nid Calon Ségur '82 mo hwn." meddai.

"Beth yw e, 'te," meddai Zwingli'n dechrau datgelu'i wreiddiau.

"Piso," meddai Gregor yn dangos ei wreiddiau yntau. Cododd y botel a'i thîn ato er mwyn darllen y label, "Calon Ségur '82, mae o'n ddeud fan hyn ond mae o wedi troi'n..." cymrodd eiliad iddo fo sylwi fod rhuban coch yn diferu'n seremoniol o geg i botel i lawr ffrynt crys gloyw gwyn Zwingli. Mi gymrodd ddwy eiliad i Zwingli sylwi a thair i ymateb. Cipiodd y botel o ddwylo Gregor, codi napcin oddi ar y bwrdd i guddio'r staen a chilio'n ôl i'r gegin heb air o'i ben.

"Dwi'n disgwyl potel am ddim yn ei lle hi, cofia," galwodd Gregor ar ei ôl ac eistedd i lawr. Tremiodd o gwmpas y stafell a'r llygaid a godwyd ato yn troi'n ôl at eu plateidiau bwyd.

Chymerodd Gregor ddim pwdin. Erbyn dallt y fo oedd yn iawn hefyd, roedd y gwin cynta wedi chwerwi dan y corcyn. Eisteddodd wrth un o'r byrddau yn y bar i aros am ei goffi a hanner y botel newydd ar ôl ganddo o'i flaen. "Dwi'n leicio dy steil di," meddai llais cyfarwydd o gyfeiriad y bar.

Adnabu Gregor y llais. "Be ti isio, Petrog?" meddai a dim ond wedyn yn trafferthu i droi yn araf tuag ato wrth y bar.

Cododd Petrog a dŵad draw. "Mae'n ddrwg gin i am hynna gynnau," meddai. "Mae hi fatha matsian, tydi?"

"Cau hi, Petrog," meddai Gregor yn tollti gwydraid arall iddo fo'i hun. "Deud be wyt ti isio neu dos o'ma."

Aeth Petrog i'w boced. "Isio talu 'nyled ichdi oeddwn i," meddai'n taro nifer o bapurau arian sychion ar y bwrdd o'i flaen. "Cyfra nhw."

"Na wnaf," meddai Gregor. "A chei di'm diolch gynna'i chwaith." Cododd yr arian yn ei ddwrn a'u pocedu. "Fedrith pres ddim talu dy ddyledion, Petrog Spalpin." Cymrodd lwnc o'i win ac ail lenwi'r gwydr. "Lle cest ti'r pres mawr yma mwya sydyn beth bynnag? Dwi 'di gweld dy gychod drama di, sgin ti ddim hyd yn oed manylion llongau eraill, blydi siop siafins, cwmni cychod dwy a dima, be ddiawl wyddost ti am gychod?"

"Mi wn eu bod nhw'n talu," atebodd Petrog. "Lle mae'r cwmniau mawr yn tynnu'n ôl mae fy nghychod bach innau'n llenwi'r bwlch. Isio tocyn wyt ti?"

"Ac isio cael gwared ohona'i wyt titha, ia? Wel sgin i ddim bwriad o din droi yn y twll yma. Dwi'n mynd nôl i'r Ddinas fory, gan bod dim gwybodaeth i'w gael yn y dre bach bitw yma, felly mi gei di roid tocyn imi, gan dy fod ti'n cynnig. Twyt ti'n lwcus yn cael fy nghefn i mor hawdd?"

"Dwn i ddim pam wyt ti'n dal dig tuag ata'i, Gregor, chdi adawodd Alice. Waeth ichdi heb â chodi pais rŵan, sti..."

"Dos o'ma a gad lonydd imi, Petrog. Dwi ddim am drafod fy mhethau hefo chdi, reit." Gorffenodd Gregor ei win ac estyn am y pot coffi.

"Mi wela'i di eto 'ta," meddai Petrog yn cychwyn mynd.

"Na weli myn uffarn i," atebodd Gregor yn cau ysgwyd llaw. "Sgin i ddiawl o ddim byd i ddeud wrthach di eto."

Peiriant y cwch yn diffodd ddaru ddeffro Gregor yn ystod y nos. Gorweddai ar un o'r meinciau coed hirion yn sownd yn ochor y gaban ymochel. Ni ddeuai golau drwy'r ffenestri crynion, nid oedd ond y llusern drydan yn nhalcen y caban i daflyd ei chysgodion hyd yr ymylon metel. Wedi diffodd o'r peiriant clywai slempian a slapio'r tonnau dan din y cwch, a chlywed sgriffian traed dros y paneli haearn. Mae'n rhaid na fu'n cysgu'n hir, meddyliodd, yn addasu'r rhaff o dan ei ben. Gwichiodd y drws wrth agor ac er nad oedd gwres yn y caban moel daeth chwa o wynt hallt i mewn yn sgîl y morwr a safai ar y trothwy. Sgleiniai golau'r llysern ar ei gôt law felyn. "Ty'd laen," meddai'n craffu i'r cysgodion. "Deffra, dan ni yma."

Wedi mynd allan ar y dec gwelai Gregor eu bod yn bell o gyrraedd a dim i'w weld ond blanced o gymylau'n goleuo uwch gorwel anelwig. Fflachiai pennau pinnau o olau fel sêr yn boddi yn y dŵr, ffosfforesgedd oedd yr enw arno, onid oedd yn methu. Nid oedd Gregor mewn hwyliau i werthfawrogi'i harddwch. Poeni oedd o nad oedd golwg o dir yn unman. "Lle ydan ni?" holodd yn bryderus. "Be wyt ti'n feddwl ein bod ni yma?"

"Dyma'r agosaf awn ni," meddai'r dyn. Crafodd ei locsyn pigog. "Llond sianel yr harbwr o fomiau dŵr 'toes? Mi fasa'n bechod inni daro un o'r rheini a Petrog wedi dweud wrthan ni am gymryd gofal arbennig ohonach di, yn basa?"

"Am funud bach rŵan," meddai Gregor yn drwgdybio'r dyn yn syth.

"O, dyn pwysig iawn wyt ti," ychwanegodd y morwr. "Cwch i chdi dy hun yr holl ffordd drosodd, wel, bron yr holl ffordd... a chwch rhwyfo i fynd â chdi i'r lan." Gwenodd yn hyll wrth bwyntio at fad bach a grogai o ddau bostyn yn ystlys y cwch.

"Fedra'i ddim rhwyfo honna!" gwaeddodd Gregor. "Isio 'moddi fi ydach chi? Sbia ar y tonnau'n codi... a dan ni ddim yn agos i dir, tania'r peiriant y munud yma! Os digwydd unrhyw beth i mi, Petrog Spalpin gaiff y bai, mi dwi wedi gwneud yn siŵr o hynny, reit!"

"Hei," meddai'r morwr yn gafael ym mraich Gregror ac yn ei gwasgu'n gas. "Be wyt ti'n awgrymu, gyfaill?"

"Wel deud wrtha'i be sy'n mynd ymlaen." Rhwygodd Gregor ei fraich yn rhydd.

"Dwi 'di deud wrthach di unwaith," meddai'r dyn. "Hei, Huw Ddu, Dafydd Chwith, dwi isio'r bad bach yn dŵr!" Daeth dau ddyn draw o ben blaen y cwch a dechrau daffodd rhaffau'r bad. "Rhwyfith y ddau yma chdi i'r lan. Mae'r bad bach yn werth pres a dan ni isio hi'n ôl, toes?"

"Ond mae hi'n bell i'r lan," protestiodd Gregor yn chwilio'r gorwel niwlog. Cododd y dyn ei fys at fwlch oedd yn agor yn y cwmwl isel a thrwyddo draeth a chreigiau i'w gweld yn lled agos. "Hanner awr o waith rhwyfo," meddai'r capten os dyna oedd o. Roedd y ddau forwr yn gostwng y bad i'r dŵr a'r goleuadau gwyrddion bach yn dawnsio ac yn tasgu wrth i'w gwaelod hi daro'r tonnau.

Pennod 11

Mor hapus ydi'r tai i'w hail-godi, mor barod i lithro'n ôl dan y gwyngalch mwyn. Tydi'r tai ddim yn licio'r llwch sy'n cnoi yn y corneli ac yn codi dros ffenestri'r hwyr heb neb i'w llnau. Roedd hi'n well cyn y llwch. Roedd hi'n well adeg y glaw er ein bod ni'n llaith. Llaith neu beidio, mi wnaethon sefyll, nid fel y mamau a'r plant yn un hwdwl ar y sgwâr a'r tadau ar wahan a'u dwylo tu cefn i'w pennau. Do, clywsom y saethu. Mi gawsom ninnau ein bygwth a drylliau, mi gawsom gerrig trwy'n ffenestri a thân i reibio'n perfedd ond sefyll wnaethon ni serch hynny er ein bod ni'n wag. Onid oeddan ni wedi gweld sawl tro ar fyd? Nid hwn oedd y cynta. Mynd a dŵad dragywydd, dyna ydi pethau pobol, pethau aflonydd ydyn nhw chadal ninna'r tai. Mi rydan ni'n cofio amdanyn nhw, cofiwch, rheini a'n cododd ni, yn eu cofio'n iawn wedi iddyn nhw hen fynd. Doedd neb i'w weld yn cofio amdanom ni. Doedd ots gan neb os oes yna lechi'n dŵad oddi ar y toeau a'r glaw yn cael dŵad i mewn. Be oedd yr ots gan neb os oedd y jacdo'n gwneud ei nyth yn y simdda a'r brigau'n chwalu o'r grât i ganol y llawr? Os oedd ein coed yn sigo a'r waliau'n bylchu nid oedd fawr o bwys am hynny gan y blodau a'r drain. Cyn bo hir ni fydd ond ein cerrig ar ôl, yn gerrig beddi ar hyd y dyffryn, yn suddo'n ôl i'r ddaear y'n codwyd ni ohoni. Ond hyd yn oed wedyn anghofiwn ni ddim, achos yn ein cerrig mae'n cof a gŵyr ein cerrig gyffyrddiad y dwylo cochion a'u cododd a'u gwthio'n ara deg i'w lle. Nid daeargryn na llifogydd a'n hysbeiliodd ond ysgrifbin a bysedd meddal. Gwaith un pnawn oedd ysu'r galon goed o'n crombil yn un danchwa dew. Digynnwrf wedyn fu'r datgymalu hir. Ond yn awr daeth i'n clyw adlais o'r dydd y'n codwyd a chymalau cerrig na syflodd ers cynta'u codi yn ystwytho o'r newydd. Daeth lleisiau dieithr i grafu'r awyr las. Mesur, syrfeo, penderfynu. Coedio, toi a gwydro. Cymylau o lwch yn dew. Ystyriaethau'r hetiau melyn yn craffu ar bapurach. Gwyngalch a phaent. Pryfaid aflonydd yn cerdded mynwentydd cewri. Pa hawl sydd gennych? Nid eich cyndadau chi a'n cododd. Nid eich cof chi sydd yn ein cerrig er fod eich dyheadau ar hyd ein dyffrynnoedd. Ond dewch, os mynnwch, codwch ni'n ein hôl, codwch garrag ar garrag fan hyn. Gollyngwch yma eich angor o wymon. Hebddom ni fyddwch ond mân us yr hwn a chwal y gwynt ymaith. Ond o'n meddiannu chwi gewch sgwennu'r hanes a fynnoch, nid oes ar ôl a'ch hetyb. Felly brysiwch, cliriwch bellach y llanast hwn sy'n dangos ôl eich troed yn rhy glîr i'r byd. Trwsiwch y tai, plannwch flodau ar hyd y cloddiau, rhowch bysgod newydd yn yr hen afon. Mi ddaw'r gwanwyn eto i'r bröydd hyn. Na soniwch wrth eich plant am yr hyn a fu. Eithr anghofiwn ni ddim. Mae ein cof ni yn ein cerrig ac erys cyffyrddiad y dwylo cochion ar ein croen o hyd, ni all eich dwylo meddal mo'i lanhau. Mor barod ydi'r tai i'n hail-godi, a dybiwch mai chi yw'r rhai a'n hail-godith ni?

*

Cerddodd Gregor ar hyd y lan môr am yn hir cyn cyrraedd cyrrion y ddinas. Roedd ergydion magnelau i'w clywed yn tanio o'r bryniau tu cefn iddi; ambell waith deuai clec yn agos fyntau'n gweld mwg du yn codi o ganol y tai. Dim ond un dyn bach oedd ar ôl yn y swyddfa docynnau fawr ar bwys yr harbwr. Ac nid o'i wirfodd, yn ôl pob golwg chwaith achos nid yn y ffenest yn delio efo ymholiadau y cafodd Gregor hyd iddo, ond yn llechu yng nghefn y swyddfa fel llygodan yn methu canfod twll. Mynnodd Gregor ei fod o'n dŵad at y ddesg lle 'roedd yr amserlenni trwchus.

Dechreuodd wthio'i fysedd heb frwdfrydedd drwy'r tudalennau. Deuai digon o olau o'r bylb uwchben i Gregor ddarllen yr enwau mân ar y rhestrau llongau dan ewin y clerc: Gwaneg Fôr, Gwanwyn Gweilgi, Morwyn y Don, Gestiana, Prydwen ond dim sôn yn unlle am Fôr Wennol.

Tynnodd y clerc ei sbectol. "Dim byd," meddai. "Dim cofnod dan yr enw yna."

Cerdded diystyr fu crwydro Gregor y pnawn hwnnw a fyntau'n clywed ar ei galon mor fawr ac mor unig y mae'r byd yn gallu bod. Ni sylwodd ar y strydoedd, ni chlywodd mo'r saethu, dim ond wyneb Iwerydd o flaen ei lygaid a'i llais hi'n galw arno o bell. Ymhen hir a hwyr bu'n rhaid iddo bwyso ar fariau relins yn ochor y pafin. Clywodd oglau'r dŵr cyn sylwi ar dreiglo siaradus yr afon islaw. Deuai diferion drwy frigau'r coed i lawr am ei ben. Cofiodd fel y bu yno unwaith liw nos a nodau'r eos yn diferu drosto. Diolchodd nad oedd hi eto'n nos. Roedd yn rhaid iddo fo gael help gan rywun, ni allai ddygymod â'i helbulon ar ei ben ei hun. Penderfynodd fynd i chwilio am y Du Traheus.

"Pwy?" meddai'r llais o'r blwch yn y wal. "Du Tra be? Neb o'r enw yna yma."

"Be am Adam Laban, ta?" mynnodd Gregor.

"Nagoes, neb o gwbwl." Ceisiodd y gofalwr gau'r ffenest fetal ond roedd llaw Gregor yn ei dal ar agor. "Gwll," meddai'r dyn. "Mae'r lle wedi cau."

"Ond dwi'n gweithio yma," gwaeddodd Gregor yn gwthio'i gardyn llyfrgell i'r ffenest. "Fues i yma'n ddiweddar, chdi oedd yma, tyd laen, agor y giatiau!"

"Fedra'i ddim."

"Medri!"

"Na fedraf medda finnau, rŵan gwll y ffenast cyn imi dorri dy fysedd di!"

"Medri meddaf finna, a medri medda'r ddolar werdd yma gei di os ti'n gwneud be dwi'n ofyn."

"Deg dolar,"meddai'r llais o'r ffenest.

"Pam na roi di dy brisiau yn y ffenest?" meddai Gregor yn estyn y swm priodol. "Sôn am strach, myn uffar i."

Roedd y llyfrgell mewn tywyllwch a bu'n rhaid i Gregor ddychwelyd at y ffenest i fenthyg stwmp cannwyll a blwch fflachion, a gostiodd ddoler arall iddo, a hyd yn oed wedyn prin y gwelai na'r waliau na'r nenfwd na dim heblaw'r cylch golau yn dawnsio o gwmpas ei draed. Chwythai awelon croes hwnt ac yma a'r rheini'n bygwth y fflam eiddil. Drysau'r Adran yn gil agored, gwasgodd rhyngddynt i mewn. A chanfod pulpud gwag, dim Du Traheus. Oglau llwydni a lleithder yn drwm dros bob man. "Du Traheus!" galwodd a'i lais yn cael ei lyncu gan erwau tywyll y cyfrolau. Llosgwyd ei arddwrn gan ddiferyn o wêr ond ni thrafferthodd i'w hel ymaith.

"Lle'r aeth pawb?" gofynnodd i'r gofalwr wedyn heb gynnig iddo'i gannwyll yn ei hôl.

"Ddaru nhw ddim deud wrtha'i," meddai'r porthor. "Ond os gweli di rywun gofyn pryd ydwi'n cael fy nhalu, wnei di?" Clepiodd y caead metel yng ngwyneb Gregor.

Wel, doedd waeth iddo fo felly fynd i chwilio am Adam Laban rhag ofn y gallai hwnnw ei roi o ar ben ffordd. Roedd o wedi gadael digon o bres i dalu am ei lety, toedd? Doedd o heb wneud dim byd o'i le. Ac roedd pethau'n wahanol rŵan, a'r llyfrgell wedi cau, doedd Adam Laban ddim yn fňs arno fo ddim mwy. Llusgodd ei draed yn flinedig dros y palmentydd cynefin. Roedd y caffi dros ffordd i'r gwesty ar gau, er bod arwydd Ar Agor yn dal i hongian yn gam yn ffenest y drws.

Doedd bosibl fod Ostan Laban ar gau hefyd? Ni ddaeth neb i ateb ei guro ar y drws. Profodd yr handlen a chafodd nad oedd y drws dan glo beth bynnag, ac aeth i mewn. Wedi cynefino â'r distawrwydd canfu sŵn chwerthin gorffwyll yn dirwyn ato o grombil y tŷ. Ac wedyn, megis o bell, ryw sgrechian lloerig. Wrth fynd am y grisiau gwelodd fod yna hen bapurach dan draed ym mhob man. Tynnodd ei gannwyll o'i boced a'i goleuo. Hen lythyron a'u conglau'n codi. Cipiodd ddyrnaid a dal y golau dros un o'r tudalennau. Sgwennu Alice? Darllenodd... ond roedd cnoi llygod wedi difetha'r ystyr, ac roedd llythyron eraill, rif y gwlith, yn powlio i lawr y grisiau: "Pam ti ddim yn sgwennu, pam ti ddim yn ateb fy llythyron? Pam na chefais air, Gregor? Rho air ar glawr a'i ddanfon cyn bo hir, Gregor, plîs helpa fi i ddallt be sydd...". Gollyngodd y papur o'i ddwylo fel petai'n sydyn yn boeth.

Ar hynny sylwodd ar drwst o ben y grisiau a'i waed yn oeri wedyn wrth weld Mrs Laban yn rhuthro ato fo i lawr y grisiau, ei gwallt llwyd ar draws ei dannedd a bwyell gig yn uchel yn ei llaw a hithau'n sgrechian, "Ti laddodd o'r llofrudd, ti laddodd o ac mi gei dalu am ei waed o, mi gei dalu, mi gei dalu'n ddrud."

Neidiodd Gregor o'i ffordd dros y canllaw dan weiddi, "Mrs Laban, Mrs Laban, fi sy'ma, Gregor, wn i ddim am bedachi'n sôn... laddis i neb... Chwilio am y Du Traheus ydw i."

"Gregor?" meddai. Daeth y fwyell i lawr yn araf a'i llais hithau'n newid. "Ddylis i mai'r sbrych Sebedeus yna oeddach di, y fo laddodd Adam Laban, dwi'n siŵr o hynny erbyn hyn, tawn i ond yn cael gweld ei gorff druan o, imi gael ei gladdu o a galaru ar ei ôl o os ydio'n gelain ond mae nhw'n cau deud wrtha'i, wn i ddim ydio'n fyw neu beidio, fedra'i ddim peidio â gwneud cinio fathag arfer iddo fo, yn na fedraf? Achos wn i yn y byd pa ddiwrnod y daw o ac mi wyddost mor flin fydd o cyn cael ei ginio, mae o'n licio'i fwyd, Gregor, ac mae o'n hogyn da i'w fam, fy mabig gwyn i, yndi, mae o'n hogyn da i'w fam." Fflachiai fflam y gannwyll yn llafn y fwyell ac yn ei llygaid gorffwyll. Estynnodd grafanc gnotiog ato, gwnaeth arwydd iddo gydied ynddi. "Tyd, Gregor," meddai, "Mae o'n disgwyl wrthon ni." Aeth ias o wrthuni drwyddo wrth glywed ei hewinedd yn brathu i gnawd ei law. Roedd hi wedi heneiddio flynyddoedd oddi ar yr Hydref cynt, meddyliai. Nid oedd dallt ar ei phaldaruo hi, ildiodd i'r grafanc a'i tynnai i fyny ac i lawr grisiau ac ar hyd coridorau meithion, eu cysgodion yn gweu drwy'i gilydd ar hyd y parwydydd tywyll. Unwaith cawsant eu hunain yn ôl yn agos i'r man cychwyn, eithr tri neu bedwar o loriau'n uwch. Sylwodd fod golau bach yn treiddio i fyny atynt o'r stryd, golau'r lleuad efallai, a sychodd peth o'r llwch o'r chwarel wydr; drwyddi, ymhell islaw, gwelai ddrws ei hen stafell a hwnnw'n agored. Ai fo oedd yn dychmygu'i weld yn cau? Mynd eto wnaethon nhw drwy gynteddoedd a stafelloedd, dim dodrefn yn yr un ohonyn nhw, dim byd ond drysau'n agor o'u blaen, grisiau'n ymddangos drwyddyn nhw a choridorau wedyn nes o'r diwedd ddŵad at ddrws a golau'n ffram amdano.

Gwthiodd Mrs Laban yr ymwelydd o'i blaen at y drws. Roedd tân yn llosgi, oglau coed yn braf a'i sŵn o'n clecian, ai hon oedd y stafell lle bu o'r blaen? Aeth i mewn. Ia, hon oedd hi, a dyma Llygad Bwyd ar y soffa ledr yn estyn ei draed at y tân. Rhedodd Mrs Laban hebio Gregor a sefyll y tu ôl i'r soffa a'i hen ddwylo ar sgwyddau Llygad Bwyd. Pwyntiodd hi at ei siaced felfed ac at ei wasgod felen, sythodd yn ofalus ei dei bach binc. A thynnu'i bysedd ceinciog drwy'i wallt. Roedd o'n borthiannus yr olwg, yn llond ei groen, mae'n siŵr mai fo oedd yn cael bwyta ciniawau anghyffwrdd Adam Laban.

"Wel, Gregor," meddai Llygad Bwyd.

"Taw Llygad Bwyd," meddai Mrs Laban. Edrychodd ar Gregor. "Mae o wedi mynd yn wirion yn ei ben, sti."

"Nacia," meddai Llygad Bywyd wrthi'n dyner, "Y chi sy'n wirion yn eich pen, nid y fi. Triwch gofio hynny, newch chi, ddynas?"

"Mae fy ngŵr i yr un mor ynfyd â'r dydd yn olau ond ŵyr o mo hynny'i hyn, yn na wyddost, anwylyd?" meddai Mrs Laban yn seremoniol. "Maddau iddo, Gregor."

"Chwilio am y Du Traheus ydwi," eglurodd Gregor. "Be 'di'i hanes o ers cau'r llyfrgell, wyddoch chi?"

"Mae o wedi mynd nôl i'r lle daeth o," meddai Llygad Bwyd. "Pwy gall fyddai am aros yn y Ddinas'ma a'r bomiau a'r bwledi'n bla bob dydd? Wedi ymuno hefo'r cwffiwrs mae Adam Laban, dyna dwi'n ddeud, ond neith nacw mo 'nghoelio fi. Torri'i bol isio'i gael o'n ôl mae hi, ac yn ôl ar y stryd fydda innau pan ddêl..."

"Pan ddaw, pan ddaw," gwaeddodd Mrs Laban. "Fethodd o rioed mo'i ginio dydd Sul! Mae gynnon ni lygod rhôst at y Sul sy'n dŵad, mi ddaw o, gewch chi weld y daw o!"

Pwyntiodd Llygad Bwyd ei fys blaen at ochor ei ben a'i droi'n gylch. "Hollol hurt bost mae arna'i ofn," meddai. "Ta waeth, mae'i llygod rhôst hi yn amheuthun rhaid cyfaddef, mi ddylat aros i gael cinio hefo ni... Ond chwilio am y Du Traheus wyt ti, medda chdi?"

"Ia," cadarnhaodd Gregor.

"Weli di'r drws'cw," meddai Llygad Bywyd yn pwyntio i gornel y stafell.

Gwelodd Gregor ddrws bach cul. "Gwelaf."

"Agor o."

Tynnodd Gregor y drws ato. Gwelai risiau cerrig yn dirwyn am i lawr. "Lawr fan'na mae'r Du Traheus," meddai Llygad Bwyd yn dylyfu gên a'i benau gliniau'n clecian wrth iddo godi ar ei draed. "Tyd, mi ddoi hefo chdi beth o'r ffordd."

Synnai Gregor fod corff chwyddedig y cyn-drempyn yn ffitio i gulni'r grisiau. "Dilyn fi," meddai.

"Fuoch chi rioed yn glên hefo fi o'r blaen, yn naddo?" meddai Gregor. "Pam y newid sydyn yma?"

"Tydio'm yn fy natur i fod yn glên, yli di," atebodd y llall yn chwythu'n drwm. "Hen grinc blin ydwi a dyna fydda'i decini ond bod 'na fwy ohona'i erbyn hyn." Cododd hances at ei arlais. "Dwi'n chwys doman," meddai. "Fedra'i fynd dim pellach, Gregor, rhaid imi feddwl dringo'n ôl at y wrach yna sgen i o wraig wallgo." Rhoes Llygad Bywyd ei dîn mewn cilfach i Gregor fedru ei oddiweddyd. "Mae'na un peth y dylwn i egluro," meddai'r henwr boliog. "Sef bod yn rhaid ichdi ddilyn y grisiau a'r llwybr i'r pen un, os wyt ti am gyrraedd. Paid â throi'n ôl."

"Wela'i," meddai Gregor. "A be os..."

Ond gydag ysgafnder anhygoel, fel petai lastig am ei ganol, sugnwyd Llygad Bywyd yn ôl i fyny'r grisiau tro. "Waeth imi ddechrau coelio rhywun rywbryd," meddai Gregor yn troi am i lawr a'i law yn anwesu'r canllaw llyfn. "O, damia hyn i gyd." Disgynnodd y grisiau nes cyrraedd y llawr. Tywod dan draed, neu bridd sych a mân. Nid oedd awel na dim yn chwythu ato i darfu ar fflam ei gannwyll wêr. Astudiodd y llawr i chwilio am olion traed ond nis canfu. Pan ddaeth hi'n gyfyng arno am le aeth ar ei bedwar a'r tamaid cannwyll rhwng bys a bawd ganddo a fyntau wedyn yn ymlithrio ar ei hyd ar lawr rhwng y muriau llaethion, llethol. Bu'r gannwyll yn ffrwtian ac yn poeri ers tro byd a dyma hithau rŵan yn diffodd arno a'i adael yno a'r tywyllwch yn tasgu'n goch o flaen ei lygaid. Llithrodd fel llysywen ddall, ymlaen, bob gafael ymlaen. Ei dynnu'i hyn gerfydd ei ewinedd a'i wthio'i hun efo'i ddau flaen troed. Pwysai'r nenfwd mor dynn arno fel ag i fachu droeon yn ei gôt a phridd y llawr yn crafu croen ei wyneb. Ceisiodd unwaith fynd am yn ôl ond roedd fel petai'r cerrig yn codi'n groes o'i ôl fel cawell cimwch. Roedd anadlu'n anodd a chael llond sgyfaint o wynt yn amhosib. Roedd y bedair ochor yn gwasgu fesul dipyn at ei gilydd ac am ei ddal am byth. Ni allai hyd yn oed strancio. Ni chofai lewygu, ni wyddai a oedd wedi dadebru, ac roedd hi'n oer, oer. Wrth drio cofio, wrth drio symud, trawodd ei fysedd ar ymyl silff a fyntau'n clywed chwa o awel yn symud dros ei ewinedd. A chlywed murmur dŵr? Gwthiodd holl anadl ei gorff o'i sgyfaint, dychmygodd ei fod yn drychfil bach, bach yn gwthio drwy'r pridd, a chydag ymdrech fawr crafodd a chripiodd ymlaen oni chydiodd gafael yng ngheg y twnel allan a daeth ei ben ohono i ganol ehangder du a diferion dŵr yn taro ac yn atsain ar bob llaw. Llithrodd fel llyngheryn o dwll a'i freichiau'n cofleidio'r duwch.

Chwinc bach o olau, llewyrch ar ddŵr efallai, pen pin o olau dydd yn treiddio ato ac yn darogan adwy. Cododd a chamu tuag ati a'i draed yn llithro i'r ffrwd rhwng y cerrig. Cofio'r syched, plymio'i law i'r dŵr a'i ffroeni. Croyw loyw. Drachtiodd yn hir o'r ffrwd.

"Stot," meddai llais bach nepell oddi wrtho. Erbyn cynefino tybiai weld amlinnell hogan bach ar garreg am y ffrwd â fo. "Stot ydi ei henw hi," meddai'r hogan wedyn. "Pwy wyt ti? Ti'm yn un go iawn."

"Gregor Marini," meddai yntau.

"Ond wyt ti ddim yn un ohonyn nhw! Sbia, ti 'di dychryn nhw i ffwrdd. Oeddan ni'n chwarae peli aur."

"Ti'n hogan bach ryfedd," meddyliodd Gregor a gwenu arni er mwyn i'w lais swnio'n fwyn. "Ti'm yn byw yma, nagwyt?" meddai.

"Nac'dw, twpsyn." Neidiodd oddi ar ei charreg, rhydio'r ffrwd ato a gafael yn ei law. "Well gin i chwarae hefo'r peli aur na chwarae hefo chdi," meddai. "Ond mae nhw wedi mynd, felly tyd..."

"Ti'n rhy ara deg," gwaeddodd yr hogan cyn bo hir a gollwng ei law a rhedeg o'i flaen rhwng y cysgodion a'r golau yn y dŵr. "Nei di byth mo'n nal i!" galwodd dros ei hysgywdd yn sboncio mynd.

Bustachodd Gregor ar ei hôl at y golau dydd oedd yn llithro fel brithyll i fyny'r ffrwd. "Tyd yn ôl yma!" galwodd a'r ogof yn atsain. Rhedodd a methu dallt pam na fedra'i mo'i dal, rhedeg nes ffrwydro'i ben a'i sgwyddau o'r ogof i fyd gwyrdd y goedlan, a'r glaw meddal yn anwesu'r rhedyn. "Lle'r aeth hi rŵan?" meddai'n uchel yn crafu'i ben a chlywed chwerthin direudys a'i gweld yn sbecian arno rhwng y dail. Neidiai fel gwiwer rhwng y bonion a denig i'r rhedyn a rhedeg o'i flaen hyd lwybr y coed derw rhwng y cerrig mwsog mawr at yr afon yng ngwaelod yr allt. Rhuai'r afon, berwai'r dail, roedd y glaw'n gynnes yn ei wallt. Gwelodd hi'n sefyll wrth odre bryncyn glas fel Dinas Emrys dan gangau'r coed. "Mae o'n dŵad, taid, dyma fo'n dŵad," galwodd hithau'n rhedeg o'i flaen a mynd o'r golwg tu ôl i'r boncen ac yn dychwelyd mewn munud a phawen flewog y Du Traheus am ei llaw.

"Wel, wir, rwyt ti'n iawn, Hunydd," meddai'r Du Traheus yn cloffi i'w gwfwr. "Croeso, Gregor," meddai, "Tyrd, mae yma le sych ichdi ista dan gronglwyd y graig."

"Dwi'n falch o'th weld di, Du Traheus," meddai. "Tybed fedri di'n helpu fi."

"Be ydi dy bryder di 'ngwas i?" Troes i durio yng nghornel y lloches yn y dail a Gregor yn clywed sŵn gwydr ar wydr. "Mae gen ti amser i lychu min, er cof am yr hen oes?" holodd yn rwbio'i law dros y botel i llnau'r gwe oddi arni. Daeth dau wydr o rywle a buan a'u llenwi mewn dau funud â hylif lliw amber o'r botel. Roedd yr hogan bach wedi mynd oddi wrthyn nhw i chwarae. O goed yr allt galwai sguthannod ar ei gilydd. Wrth ei draed roedd trychfilod yn brwydro rhwng boncyffion y fforest laswellt ac uwch ei ben gwelai'r petalau o haul drwy'r dail yn gloywi clychau'r dŵr o gantel y graig.

"Chwilio am Iwerydd ydwi," meddai Gregor.

"Mae hi'n disgwyl ichdi gyrraedd yn ôl ati, Gregor," meddai'r Du Traheus. Drachtiodd o'i ddiod. "Wyt ti isio'i chyrraedd hi go iawn?"

"Oes," meddai Gregor yn closio'i wyneb ato. "Oes, Du Traheus, choeliet ti ddim faint. Fy ngobaith oedd y cawn i help llaw gin ti. Sgin ti'm byd i fyny'r llawas fawr yna'r hen ffrind? Mi wnawn i rywbeth i gael gweld ei gwyneb hi'n gwenu arna'i ac i gael cyffwrdd yn ei llaw."

Tolltodd y Du Traeheus ddogn arall ill dau iddyn nhw. "Ista am funud, Gregor," meddai, "a gwranda. Mae'r byd fuodd gin ti wedi mynd. Ond os ydi dy galon di'n daer mi ddaw byd arall i'th ran. Dy fantais ydi nad wyt ti ddim yn chwilio am eglurhad. Dyna dy obaith hefyd. Mi ddoist ti'n ôl ata'i â'm gollwng i'n rhydd o'r dynghedfen fuodd arna'i. A rŵan dyma geisio dy helpu dithau. Dwi'n hwyr am y wledd yn barod o'th achos di, ond wedi aros yn amyneddgar ichdi gyrraedd. Felly paid â dweud na wnes i mo 'ngorau ichdi. Ond mae hi'n anodd, fedra'i ddim gweithio llawer o wyrthiau, ac mae gofyn i chdithau ganffod ffydd yng ngrymoedd y llwybrau anweledig. Awn ni i ben yr orsedd?"

Ar ben y bryncyn eisteddodd y Du Traheus gan dynnu'i droed dde o dan ei goes chwith. Cododd y glain neidr yn ei law dde nes dal yr haul yn ei lygad glas. Caeodd ei lygaid. Roedd ei law chwith yn chwilio am law Gregor a hwnnw'n cydied ynddi. "Mi gwela'i llwybrau hi, Gregor. Mi gei dithau'u gweld ond peth arall fydd eu canfod. Dim ond y chdi wneith hynny. A chofia, pan ddoi di'n ôl, ac mi fydda'i dweud hyn wrth bawb sy'n dŵad, mae'n rhaid ichdi sylweddoli y bydd yr amser yn wahanol, mi lasat fod yn lwcws, dibynnu arnach di mae o, fedra'i ddim gaddo dim byd, ond ti'n sbio ar ddwy, tair blynedd ar y lleia, mi lasa fod yn fwy, cofia, wyt ti'n dallt? Mae'n ddrwg gin i am hynny, Gregor, ond fel'na mae hi pan ti'n croesi i'n byd ni. Cau dy lygaid."

Gwnaeth Gregor. Welodd o ddim byd. Dim ond cochni ei amrannau'n cau ar lesni'r dydd. Roedd o'n crefu ar i'w lygaid weld ac heb sylwi am ychydig na chlywai mo'r llawr oddi tano ddim mwy, na chlywai mo'r afon yn powlio rhwng ei thorlannau, a'i fod yn bell, yn bell yn rhywle a bod nos newydd yn cyrraedd ato, nos o oleuadau'n chwincian a dinas yn agor oddi tano a'i strydoedd arian byw'n ei rhannu'n sgwariau mawrion. Gwelai amlinell tyrrau uchel cadarn a'u canol yn olau, gwelai afon lydan a'r lleuad a'i bys arni, miloedd ar filoedd o lygaid ffenestri'n pefrio, ac un ffenest yn llwm heb olau, un stafell yn wag o ddodrefn, dim byd yn treiddio iddi ond lleuad fawr yn hel cysgodion i'r corneli ac yn torri trionglau ar hyd y waliau. Sgleiniai'r golau ar y silff o dan y ffenest, be oedd y cylchoedd o bridd arni? Tu allan codai'r adeiladau'n dalog, eu copäon yn bell. Canodd y ffôn unwaith a Gregor yn croesi'r stafell i'w hateb. Neb yno. Syllodd ar y rhif a sgwenwyd yn ffenest y teclyn yn ei law a nabod y llaw a'i sgwennodd. O dan y ffôn roedd llyfrau rhifau, ac un peth arall, ei lyfr cyfeiriadau a'r pensil yn ei gefn. Cododd y llyfr bach a tharo'r rhif i dudalen yn ei gefn. Roedd y lleuad tu allan yn toddi i gwmwl. Rhwygodd y tudalen o'r llyfr. Synhwrai fod waliau'r stafell yn crynnu ac yn agosáu. Gollyngodd y llyfryn o'i ddwylo fel yr oedd y tywyllwch yn ei lyncu ac yn ei sugno'n ôl drwy'r mwrllwch fel carreg i gors.

Pitrwm patrwm glaw ar ddail y coed oedd y peth nesa glywodd o a fyntau'n agor ei lygaid a'r golau'n ffrydio a grwndi'r afon yn agos a neb yn gafael yn ei law. Rwbiodd ei ddyrnau i'w lygaid. Roedd yr orsedd las yn berlau gwlith drosti a'r Du Traheus wedi mynd. Agorodd ei ddwrn a'r papur yn agor fel blodyn yn ei law.

Cerddodd y llwybrau tua'r tyddyn a'i ben o'n berwi. Be oedd yr oglau newydd a glywai ar y gwynt? Be oedd yr arwyddion a welai o bell yng ngheg y lôn? AMGUEDDFA BYWYD Y GWYNFYD meddai'r arwydd a Croeso meddai'r cardyn ar y drws. Cododd y warden ei ben fel y camodd Gregor i'r gegin. "Pnawn da," meddai'n gwrtais. Ni wnaeth Gregor ond rhythu arno. Gwelodd ar amrantiad y dodrefn i gyd a'r hen lestri, y lle fel corff mewn arch a phob blewyn yn ei le. A'r set radio ar silff y ddresal, ei radio fo, a fyntau'n crynnu tu mewn wrth gamu ati. "Fi pia hon," meddai'n ei chodi ac yn mynd am y drws.

"Chewch chi ddim cyffwrdd yr arddangosfa..." meddai'r warden yn codi oddi ar ei stôl ac yn ceisio'i atal ond roedd Gregor ar y trothwy o'i flaen.

"Ei gadael hi yma wnes i," eglurodd Gregor.

"Pryd?" meddai'r warden yn culhau ei lygaid.

"Wythnos dwytha," meddai Gregor yn dal y radio'n dynn.

"O, ia?" meddai'r warden yn ei wylio. "Wel dwi yma ers tair mlynedd ac roedd hi yma o 'mlaen i."

Triodd Gregor hi. Dim batris. "Cym hi 'ta," meddai'n ei gwthio i'w ddwylo awchus. "Sgin ti ffôn yma?"

"Nagoes, fyddai hynny ddim yn gweddu," meddai'r dyn yn methu dallt be oedd yn bod ar Gregor.

Roedd ceir wedi eu parcio'n drwm ar y sgwâr. Y tai wedi eu hail-doi, gwydrau'n sgleinio'n bowld yn y ffenestri. Brasgamodd, cerddodd dros y sgwâr at ddwy gasgen ar ei ganol ac at y ddau bibydd a osodwyd arnynt yn eu lifrai'n o las a choch a'u pibau yn eu dwylo. Cnociodd figwrn yn erbyn coes plastig un ohonyn nhw ond ni roes ei sentan yn y blwch canu, dim ond codi'i olygon tua'r tŵr lle crawciai dwy fran ar geiliog y gwynt. Roedd tafarndai hyd y sgwâr hefyd, fe welai, ac anelodd am yr agosaf. Bydol Arms oedd yr enw uwchben drws. "Peint o chwerw gorau," meddai Gregor wrth y boi tu ôl y bar. "Lle mae'r ffôn?"

Sbiodd y tafarnwr arno heb yngan gair, dim ond gosod ei ddyrnau'n solet o boptu'r pwmp.

"Chwerw gorau, a dwisio defnyddio'r ffôn," meddai Gregor yn bwyllog.

Cododd hogyn tew ei ben oddi wrth y bwrdd pŵl. "Everything o.k., dad?" meddai a'i lais yn wichlyd.

"You'll have to speak properly if you want to get served,," meddai'r tafarnwr yn ara deg.

"Peint," meddai Gregor. Pwyntiodd yn ddimynedd at y pwmp.

Estynnodd y dyn wydr ac agor y tap. "It's o.k., Garvin, meddai'r tad wrth yr hogyn tew. "Doesn't seem to know how to speak properly, that's all."

Rhoes y mab heibio'i siot a dŵad a'i arf yn ei law drosodd at Gregor. "Maybe he's looking for trouble," meddai a'i figyrnau'n wyn am y ffon chwarae. "We don't get much trouble around here now,, mate," meddai a'i lygaid ar Gregor nes oeddan nhw wyneb yn wyneb. "But if we did it wont be nyffinc we can't handle."

Daliodd Gregor ei lygaid heb symud blewyn. Roedd holl rwystredigaethau'i ffawd yn cronni tu mewn iddo. Roedd o'n meddwl am Iwerydd yn aros amdano a fyntau heb ei gweld. Ac am y Du Traheus a'i siarad rhyfedd. Yn meddwl am Adam Laban na wyddai neb lle'r ydoedd. Ac yn meddwl am Deicws Bach a laddwyd a fyntau wedi cymryd ei le. Yn meddwl am Alice a fradychwyd ganddo ac am Petrog Spalpin y bradwr bach. A meddwl am Wynfyd y bryniau a fu farw dan ei fysedd a fyntau'n methu gwneud dim byd. Ac roedd casineb tuag yn berwi'n wyn ei fol. Roedd cysgod o wen yn chwarae ar wefusau cochion y mab tew. Daliai Gregor ei lygaid arno. "Fedri di handlo hyn?" meddai'n synnu ato'i hun ei fod yn gallu plymio'i dalcen fel gordd i wyneb y mab nes oedd y glec fel pelen yn hitio coconyt ffair a'r tew yn ei ddyblau a'i wyneb yn ei ddwylo'n yn crio fel babi ac yn gwaedu fel mochyn o'i drwyn.

Poerodd Gregor ar lawr a cherdded allan.

"I thought they were supposed to be passifists," criodd y mab a'i ddagrau'n gymysg a'i waed.

"Let 'im go, Garvin," meddai'r tad. "He's probably got all his mates outside."

Aeth Gregor at le arall, ryw fath o siop oedd hi ond bod arwydd ffôn ar y ffenest. "Lle mae'r ffôn?" meddai wrth yr hen fachgen tu ôl y cownter, "Fedri di newid deg dolar?"

"Oh, yes, fluently," meddai'r siopwr. "un, dau, tri, mam yn dal squirrel. Rwyt ti'n hoffi coffi. Yes, indeed, not much call for it now though, see like."

"Teliffôn?" meddai Gregor yn gwneud arwydd ffôn o'i fys bach a'i fawd yn ei glust gan chwifio arian sychion dan drwyn y dyn a rhwbio bys a bawd.

Dalltodd hwnnw wedyn a rhoi newid iddo. "True van hin," meddai a phwyntio at y caban bach.

Tynnodd Gregor y papur o'i boced a'i agor ar y silff o'i flaen. Cododd y teclyn a gwthio'r pres i'r blwch. Gwasgu'r rhifau i'r botymau gwynion a gwich bach yn dŵad ar ôl pob un. A'r lein yn canu.

Pennod 12

Rywle yn eigion cyfnos y ddinas mae'r ffôn yn canu a'r stafell yn wag. Fel ffôn yn canu a chithau'n ei phasio ar orsaf brysur, fel larwm car yn canu ar erchwyn stryd. Fel breuddwyd a gawsoch neithiwr a methu'i chofio na'i dwyn yn ôl. Mae'r gronynnau o bridd sy'n gylchoedd ar silff y ffenest yn crynnu yn nhonnau'r sŵn. A daw taw disymwth. A'r pridd yn llonyddu a'r pryfaid yn mentro eto hyd y waliau. Yn y distawrwydd daw crafu goriad a bustachu a sgriffian traed a chwyno. Daw Iwerydd i mewn a'r hogan bach o dan ei chesail, mae hi ar frys ond mae hi'n gadael i Hunydd redeg hyd y llawr at y llyfrau ffôn. "Dyma fo, mam, dyma fo!" Bydd y dynion symud yn dwrdio, yn sbio ar eu watsys ac yn codi'n ychwanegol am yr oedi. Nid oedd ar Iwerydd eisiau dychwelyd i'r carchar uchel hwn yn yr awyr ond roedd yn rhaid iddi gael y llyfryn. Sut bu hi mor flêr â'i adael? Gormod ar ei meddwl. A Hunydd wedi rhwygo tudalen o'i gefn ac yn cau cyfaddef. A'r lle'n wag ni ŵyr hi bellach sut yn y byd y llwyddon nhw i fyw mewn bocs fel hyn am dair mlynedd a hanner ar eu hyd. A dratia las, dyna'r ffôn yn canu eto, yn canu'n fygythiol, yn herio'r gwacter i'w ateb. "Paid â'i godi o, , Hunydd." Ond mae Hunydd yn licio ateb ffôn. "Helo?" medd hithau. Mae hi'n rhoi'i llaw dros geg y teclyn fel y gwelodd ei mam yn gwneud droeon. "Mam, mae o isio chdi..."

*

Ym mhen draw Rhodfa Pump mi ddowch at sgwâr fawr goediog a phont fuddugoliaeth farmor gwyn yn codi ar ei ganol. O boptu'r bont cewch weld dau gerflun o'r arlywydd cyntaf; nepell draw dacw Garibaldi yntau, dywed y myfyrwyr y bydd yn troi'i ben at bob merch rinweddol sy'n croesi danno. Heddiw'r pnawn, fel pob pnawn arall, mae llond y sgwâr yn gwau drwy'i gilydd o bobol ac ymwelwyr, myfyrwyr a chariadon, perfformwyr a llamhidyddion astrus, hy. Dacw arthiwr ar ben bocs sebon yn taranu'n erbyn rhywbeth, draw eto taflwyr peli a ffaglau tân yn eu gwisgoedd arian, glas ac aur. Gwibwyr ar eu byrddau rhowlio, cardotwyr yn gwylio'n araf, colomenod yn un heidiau'n pigo rhwng y cerrig. Ni welwn beth sy'n eu codi, yn eu sgubo ar adain gwynt, dim ond eu gweld yn fflyd afrosgo'n cwympo ar ben y bwa marmor ac yn gwylio byd y llawr. O le uchel felly mae'r bobol i'w gweld ar lwybrau anweledig drwy'i gilydd heb gyffwrdd braich na throed. Yn union oddi tanom gwelwn ddyn yn sefyll, ei gefn ar y marmor gwyn, ei ben yn dilyn hynt prysur y symud a'r sefyll. Ni welodd eto mo'r hogan bach yn llaw ei mam a'i menyg cochion yn gynnes am ei dwylo. Ydio'n sylwi ar eu cerdded tua'r bwa? Mae o'n eu gweld nhw rŵan yn ffram y bobol ddiarth, yn camu tuag ato, yn croesi'r sgwâr. Yndi, mae o'n eu gweld nhw'n ei weld o'n rhedeg yn goro stopio i ymddiheuro yn trio peidio gwthio neb arall yn dŵad tuag ato fo. Yn slofi wrth gyrraedd. Mae'r hogan bach yn cau gollwng llaw ei mam. Dim ond un fraich sy'n gwasgu'i wddw at ei gwyneb. Dim ond ei ddwy law a'i ddwy fraich sy'n ei chodi hithau ato ac yn ei dal hi'n dynn. Mae'r hogan bach i'w gweld yn swil, mae hi'n cuddio'i gwyneb rhagddo a fyntau'n plygu ati, ond isio'i weld o hefyd rhwng pletiau sgert ei mam. Mae o'n sibrwd yn ei chlust hi a hithau'n ildio ac yn gadael iddo'i chusannu'n ysgafn ar ei boch.

Argraffwyd gan J.D. Lewis a'i Feibion Cyf, Gwasg Gomer, Llandysul, Dyfed.

 Argraffiad cyntaf - 1994. ISBN 1-85902-187-5.